1 dr Krzysztof Markowicz Instytut Geofizyki Uniwersytet WarszawskiAmatorskie pomiary w atmosferze ziemskiej - jak zbudować proste przyrządy meteorologiczne? dr Krzysztof Markowicz Instytut Geofizyki Uniwersytet Warszawski
2 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaMotywacja i cele Alternatywa dla drogich przyrządów pomiarowych Rozbudowa sieci pomiarowych o pomiary amatorskie prowadzone indywidualne lub przez szkoły Nieograniczony dostęp do danych (służby meteorologiczne na ogół mocno ograniczają publikację danych obserwacyjnych w internecie np. IMGW) Cele popularno-naukowe i naukowo-dydaktyczne
3 Dlaczego dziś jest łatwiej niż kiedyś?Rozwój technik pomiarowych i ogólna dostępność do czujników pomiarów środowiskowych. Powszechność komputerów umożliwiających zbieranie danych, przechowywanie oraz wymianę Prosta weryfikacja gromadzonych danych na podstawie profesjonalnych pomiarów naziemnych i satelitarnych.
4 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaO czym będzie mowa Pomiary temperatury, wilgotności i ciśnienia Pomiary zachmurzenia Pomiary widzialność Pomiary zanieczyszczeń powietrza Detekcja wyładowań atmosferycznych Pomiary pola elektrycznego Detekcja pokrywy śnieżniej
5 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaFizyka Pomiarów WE czujnik przetwarzanie wskaźnik WY wzorzec kalibracja
6 Parametry opisujące czujnikCzułość =(Wy)/ (We)
7 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaRozdzielczość - najmniejsza zmiana wielkości na wejściu jaka można wykryć na wyjściu Precyzja – minimum odchylenia od wartości najbardziej prawdopodobnej Dokładność – precyzja + zgodność z wybranym wzorcem Ponadto: Histereza powtarzalność pomiaru w rożnych warunkach Próg działania (np. anemometr)
8 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
9 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaczujniki analogowe – sygnał wyjściowy ma postać napięć, prądów lub częstotliwości. Może on być mierzony np. miernikiem uniwersalnym ale nie może być bezpośrednio podłączony do komputera. Wymaga to użycia przetworników analogowo cyfrowych. czujniki cyfrowe – sygnał wyjściowy ma postać cyfrową (ciąg 0 i 1). Nie można odczytać wskazań czujnika miernikiem uniwersalnym. Mogą one być podłączone bezpośrednio lub poprzez mikrokontroler do komputera.
10 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja232SDA12 rozdzielczość efektywna: 16 bitów kanały: 6 różnicowych, 2 ze wspólną masą zakresy wejściowe napięciowe: ±15mV, ±50mV, ±100mV, ±500mV, ±1V, ±2.5V zakresy wejściowe prądowe: ±20mA (wymagany rezystor 125ohm typy termopar: JKTERSB izolacja: 3000VDC szybkość pomiarów: max 10/sek pobór mocy: 0.8W ADAM-4018
11 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaDataloggery To urządzenia elektroniczne przeznaczone do pomiaru wielkości fizycznych i zapisywania ich w pamięci. Stosuje się je szeroko w automatycznych stacjach meteorologicznych Dostęp do danych poprzez porty: szeregowe, równoległe oraz USB Konfiguracja urządzenia odbywa się albo bezpośrednio albo za pomocą komputera.
12 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaHOBO Miniaturowe systemy pomiarowe. Pozwalające na pomiar wybranego elementu meteorologicznego w niedostępnych miejscach oraz przy braku zewnętrznego zasilania w okresie nawet do kilkunastu miesięcy. User-replaceable battery lasts 3 years Non-volatile memory retains data even if battery fails NIST-Traceable temperature accuracy certification available Size: 102 x 81 x 51 mm (4 x 3.2 x 2") Weight: Temp, RH/Temp approx. 104 gms (3.7 oz.); Temp/External approx. 145 gms (5.1 oz.) Temperature Measurement Range: -30° to50°C (-22° to 122°F) Temperature Accuracy: ±0.2° at 21°C (±0.33° at 70°F) 8- or 12-bit temperature resolution Record up to 64K readings Programmable start time/date Programmable sampling rate 0.5 second to 9 hours Automatic data archiving of previous deployments
13 Cyfrowy czujnik temperaturyDS18b20 Dallas Semiconductor Dokładność ±0.5°C w przedziale od -10°C do +85°C Pomiar temperatury w przedziale od -55°C to +125°C (-67°F to +257°F) Rozdzielczość przetwornika A/D: bitów 1-Wire interfejs
14 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaSchemat blokowy DSB20
15 Podłączenie do komputeradioda Zenera 3,3V dioda Zenera 5,1V dwie diody Schottkiego np. BAT85 rezystor 1.5K (1/8W) czujnik temperatury DS18B20 wtyk COM (DB9 żeński) z obudową Oprogramowanie: Windows: Lampomittari Linux: digi_temp
16 Czujnik cyfrowy do pomiaru ciśnienia MS5534A (Intersema)Piezoelektryczny czujnik ciśnienia Zakres pomiaru ciśnienia hPa Kompensacja temperaturowa za pomocą wielomianu 5-go rzędu (sześć współczynników) 3 przewodowy interfejs szeregowy Zasilanie V Przetwornik A/D 15 bitowy – rozdzielczość hPa.
17 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
18 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
19 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
20 Analogowy czujnik wilgotności względnej HIH3610 firmy Honewall
21 Charakterystyka czujnika HIH3610
22 Cyfrowy czujnik temperatury i wilgotności SHT15 i SHT75
23 Pomiary zachmurzenia - kamera całego niebaW kamerach nieba wykorzystuje się matryce CCD do obrazowania cyfrowego nieboskłonu. Stosuje się dwie metody obrazowania nieboskłonu przy pomocy obiektywu typu rybie oko lub zwierciadła. Dodatkowo w celu zasłonięcia tarczy słonecznej stosuje się ruchomy przysłony. Przy użyciu odpowiednich algorytmów szacuje się stopień pokrycia nieba chmurami. W najprostszej wersji (bez ruchomej przysłony) przyrząd jest bardzo tani!
24 Profesjonalna kamera nieba firmy Yankee
25 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaProsta kamera nieba Aparat cyfrowy Canon A75 (możliwość wykonywania zdjęć za pośrednictwem komputera) Zwierciadło z dekla do amerykańskiego TIR-a. Ruchome ramie zasłaniające Słońce Sterowanie przez mikrokontroler i komputer.
26 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaKamera nieba wersja II Oparta na szerokokątnym obiektywie (rybie oko)
27 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
28 Algorytmy detekcji chmurWiększość algorytmów wykorzystuje fakt, że chmury rozpraszają niezależnie od długości fali podczas gdy obszary bezchmurne znacznie silniej rozpraszają fale krótsze. R, G, B składowe spektralne zdjęcia cyfrowego Detekcja obszarów chmurowych opiera się na progowej wartości odpowiedniego indeksu. Inna metoda opiera się o sieci neuronowe. Pozwala na rozróżniane zachmurzenia warstwowego od konwekcyjnego itd.
29 Przykłady działania różnych algorytmów
30 Obserwacje przejrzystości powietrza (widzialności)Przejrzystość powietrza jest związana z obecnością w powietrzu produktów kondensacji pary wodnej (krople wody, kryształy lodu) oraz zanieczyszczeń powietrza (aerozoli). Przez widzialność (poziomą) rozumiemy w meteorologii największą odległość przy której ciemny obiekt blisko horyzontu jest jeszcze widoczny. Tak, zdefiniowana wielkość jest subiektywna gdyż widzialność zależy od indywidualnej percepcji oka ludzkiego. Jedną z najstarszych technik pomiarowych szacowania widzialności jest metoda tzw. reperów. 3/24/2017
31 Współczesne techniki pomiaru widzialnościdioda świecąca lub laserowa detektor, fotodioda I Io 3/24/2017
32 Zmętnienie atmosfery powstałe w wyniku obecności aerozoli3/24/2017 Krzysztof Markowicz
33 Równanie Koschmiedera3/24/2017 Krzysztof Markowicz
34 kontrast pikseli w zerowej odległości kontrast pikseli w odległości r3/24/2017 Krzysztof Markowicz
35 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaWzór Koschmiedera - współczynnik ekstynkcji (osłabienia) promieniowania. Jest on związany z przeźroczystością atmosfery.
36 Procedura wyznaczania widzialnościWykonujemy zdjęcie oddalonego obiektu (lasu, wzniesienia, komina, itd..) W celu wykonania kalibracji musimy zrobić zdjęcie z bliższej odległości (możemy robić to raz na jakiś czas) Używając programu komputerowego do czytania zdjęć w postaci cyfrowej odczytujemy wartości pikseli obiektu oraz otaczającego tła. Wyznaczamy kontrast dla dwóch odległości Wyznaczamy na podstawie map (np. odległości od obiektu. Wyznaczamy widzialności i współczynnik ekstynkcji.
37 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaFotometr słoneczny – do pomiaru zawartości aerozolu w pionowej kolumnie powietrza (grubości optycznej). Fotometr słoneczny jest przyrządem służącym do pomiaru bezpośredniego promieniowania słonecznego (pochodzącego od tarczy słonecznej) Promieniowanie to przechodząc przez atmosferę jest stopniowo osłabiane poprzez zawarte w niej zanieczyszczenia oraz molekuły powietrza. Im mniej promieniowania dochodzi do powierzchni Ziemi tym bardziej zanieczyszczona atmosfera.
38 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
39 Fizyka pomiaru grubości optycznejI() – natężenie promieniowania bezpośredniego dochodzącego po powierzchni Ziemi Io()- natężenie promieniowania bezpośredniego dochodzącego do górnych granic atmosfery (tzw. spektralna stała słoneczna) m – masa optyczna atmosfery (czynnik z drogą jaką pokonuje promieniowanie słoneczne w atmosferze) M, a, O3, -- grubość optyczna związana z rozpraszaniem na molekułach powietrza, rozpraszaniem i absorpcją przez aerozole oraz absorpcją przez ozon
40 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaUwzględniając, że stała słoneczna nie jest stała i zależy od gównie chwilowej odległości Ziemia-Słonce (d) mamy: do jest średnią odległością Ziemia-Słonce. Dla pewnej klasy detektorów promieniowania natężanie promieniowania jest proporcjonalne do natężenia prądu płynącego przez niego. Stosując prosty układ elektroniczny (wtórnik napięcia) zamiast prądu możemy mierzyć napięcie.
41 Budowa Fotometru Słonecznegoobudowa z plastiku o wymiarach 170x80x40mm miernik uniwersalny 2 baterie 9V wzmacniacz operacyjny 741 lub LTC1051 opornik 0.5 M czujnik dioda LED płytka drukowana o wymiarach 20x30mm przewody gniazda bananowe wyłącznik 2 kawałki blachy 10x30x1mm grubości
42 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaUkład elektroniczny
43 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaKalibracja fotometru Wyznaczanie wartości Vo czyli napięcia jakie wskazywałby fotometr gdyby umieścić go na górnej granicy atmosfery. Kalibracja metodą Langley’a. Metoda wykorzystuje wielokrotne pomiary fotometrem słonecznym wykonywane po wschodzie lub przed zachodem Słońca.
44 Przebieg czasowy grubości optycznej aerozolu uzyskany prostym fotometrem słonecznym
45 Sun Tracker na bazie teleskopu astronomicznego NextStar114Sun tracker to urządzenie pozwalające automatycznie podążać za tarczą słoneczną. Służy do pomiarów bezpośredniego oraz rozproszonego promieniowania słonecznego. Układ porusza się w dwóch płaszczyznach prostopadłych do siebie za pośrednictwem zwykłych silników zasilanych impulsowo. Zastosowanie względnego enkodera (licznik obrotu) na każdym z silników umożliwia obliczenie o jaki kąt obrócił się dany silnik. Układ posiada dwa systemy aktywnego naprowadzania na Słońce. Pierwszy system jest mało dokładny i jest pierwszym stopniem dla drugiego precyzyjnego. Pierwszy system to układ 4 fotorezystorów pracujących różnicowo i pozwalających na ustawienie trackerca z dokładnością stopnie. Drugi system oparty jest na matrycy CCD (kamerka internetowa) i pozwala pracować jeśli tracker jest nie dalej niż 2.5 stopnia od Słońca. Wynika to z faktu, że matryca znajduje się w obiektywnie o takich kącie widzenia. Mały kat widzenia zapewnia wysoką precyzję, która wynosi około stopnia. Sterowanie silnikami krokowymi oraz pierwszym stopniem aktywnego śledzenia Słońca odbywa się za pośrednictwem mikrokontrolera ATMEL.
46 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaSun Tracker fotorezystory kamera CCD
47 Detekcja wyładowań atmosferycznychW czasie wyładowania atmosferycznego dochodzi do emisji fal elektromagnetycznych oraz akustycznych. Pierwsza z nich widoczna jest na ogół jako jasna błyskawica jednak fale elektromagnetyczne emitowane w czasie wyładowania obejmują znacznie szerszy zakres spektralny. Poza fala świetlną emitowane są fale w zakresie radiowym. Można tego łatwo doświadczyć nasłuchując długich fal (LM) w odbiornikach radiowych podczas zbliżającej się burzy. Najprostszym detektorem wyładowań jest więc zwykły odbiornik radiowy na fale długie. Zakłócenia możemy rejestrować przy pomocy karty dzwiękowej w komputerze.
48 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaZastosowanie dwóch anten pozwala wyznaczyć azymut (kierunek) wyładowania. Gdy mamy do dyspozycji kilka stacji detekcyjnych możemy dokonać precyzyjnej lokalizacji wyładowania przy użyciu prostych metod geometrycznych po wcześniejszym precyzyjnych zsynchronizowaniu czasu Dokładna lokalizacja wyładowania przy użyciu tylko jednego detektora jest obarczona znacznym błędem. Układ pracuje na długości fali około 11 kHz co pozwala na detekcję wyładowań w odległości nawet setek kilometrów od anteny. Dokładny opis znajduje się na stronie:
49 Rejestracja „trzasków burzowych” za pośrednictwem karty dźwiękowej.
50 Prosty system do detekcji wyładowań atmosferycznych Autor: Frank Kooiman
51 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
52 Inny system detekcji- TOA (time-of-arrival)Anteny ferrytowe GPS Moduł mikrokontrolera Egon Wanke
53 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
54 Obserwacje pola elektrycznego w atmosferze.Gradient potencjału pola elektrycznego w atmosferze pozbawionej chmur konwekcyjnych wynosi około 120 V/m. W przypadku pojawienia się chmur burzowy ulega ona znacznym zmianą i może sięgać 20 kV/m. Obserwacje pola elektrycznego przy powierzchni Ziemi pozwalają wnioskować o naładowaniu elektrycznym chmur.
55 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
56 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
57 Jak zmierzyć potencjał pola elektrycznego w atmosferze?
58 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja
59 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaSchemat Blokowy
60 Field Mill autorstwa Geralda Ihningera
61 Zmiany potencjału pola elektrycznego podczas przechodzenia chmury Cb
62 Automatyczny pomiar wysokości pokrywy śnieżnejdetektor (dalmierz) ultradźwiękowy: MINI-AE detektor (dalmierz) podczerwony: GP2Y0A02YK
63 Przebieg grubości pokrywy śnieżnej
64 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacjaPrywatna stacja meteorologiczna SolarAOT 3/24/2017
65 [email protected] www.igf.fuw.edu.pl/meteo/stacja3/24/2017
66 Amatorskie sieci pomiaroweGLOBE (szkolna sieć pomiarowa o zasięgu międzynarodowym, 120 polskich szkół) Pomiary meteorologiczne: Detekcja i lokalizacja wyładowań atmosferycznych Projekt SAM – pomiary pola magnetycznego (aktywność Słońca) Pomiary promieniowania kosmicznego