1 MODUŁ VI Systemy zarządzania środowiskowego i ich wymagania (seria ISO 14000). Systemy zarządzania BHP (PN-N 18001, 18002, OHSAS). Integracja normatywnych systemów zarządzania

2 Zarządzaniem środowiskowym nazywamy zarządzanie tymi działaniamiprzedsiębiorstwa, które mają lub mogą mieć wpływ na środowisko naturalne

3 "Zrównoważony rozwój to taki, który by sprostać potrzebom współczesności nie ogranicza możliwości realizacji potrzeb przyszłych pokoleń".

4 Wprowadzenie Od roku 1996 SZŚ wg normy ISO (obecnie obowiązuje nieznacznie zmienione wydanie z roku 2004) certyfikowano w ok organizacjach w 155 krajach świata (lider – Japonia) W Polsce ~3000 organizacji Dominują przedsiębiorstwa duże choć aktualnie coraz większe jest zainteresowanie sektora MŚP (integracja na bazie wdrożonego SZJ wg ISO 9001) dzięki programom pomocowym w ramach funduszy unijnych Dynamika wdrażania SZŚ wg ISO nie potwierdza zapowiedzi o nawet większym zainteresowaniu przedsiębiorstw w stosunku do SZJ wg ISO 9000 Stosunkowo niewielkie zainteresowanie w Polsce europejskim systemem EMAS

5 ISO 19011

6

7

8

9 System zarządzania środowiskowego Zawartość normy ISO 14001Zakres normy Powołania normatywne Terminy i definicje Wymagania dotyczące systemu zarządzania środowiskowego 4.1 Wymagania ogólne 4.2 Polityka środowiskowa 4.3 Planowanie 4.4 Wdrażanie i funkcjonowanie 4.5 Sprawdzanie 4.6 Przegląd zarządzania Załącznik A (informacyjny) Wytyczne dotyczące stosowania niniejszej normy międzynarodowej Załącznik B (informacyjny) Powiązanie ISO 14001:2004 z ISO 9001:2000

10 Elementy SZŚ wg ISO 14001 Ciągła poprawa 4.6 Przegląd zarządzania4.2 Polityka środowiskowa 4.3 Planowanie Aspekty środowiskowe Wymagania prawne i inne Cele, zadania i programy 4.5 Sprawdzanie Monitorowanie i pomiary Ocena zgodności Niezgodności, dz. korygujące i zapobiegawcze Zapisy Audit wewnętrzny Schemat przedstawiony w normie ISO14001 podkreśla konieczność ciągłej poprawy. 4.4 Wdrażanie i funkcjonowanie Zasoby, role, odpowiedzialność i uprawnienia Szkolenie, świadomość i kompetencje Komunikowanie się Dokumentacja SZŚ Nadzór nad dokumentacją Sterowanie operacyjne Gotowość i reagowanie na awarie 7

11 Istota SZŚ wg ISO 14001 Cele i zadaniaZnaczące aspekty środowiskowe l Zadania, odpowiedzialność, ramy czasowe l Nadzór operacyjny l Monitorowanie i pomiary Procedury Analizy (studium wykonalności) Sterowanie/ Nadzór (zgodność z reg. prawnymi) P.1 P.2 P.3 Doskonalenie (zmniejszanie zużycia energii) Programy zarządzania środowiskowego Procedury/ Praktyki Cele i zadania

12

13 Polityka środowiskowa (p.4.2)Najwyższe kierownictwo przedsiębiorstw rzadko faktycznie opracowuje treść polityki środowiskowej, a jeszcze rzadziej traktuje ten dokument jako wyznacznik strategii przedsiębiorstwa w zakresie ochrony środowiska. Ma to negatywny wpływ na motywację pracowników. Udział najwyższego kierownictwa ma zwykle wyłącznie charakter deklaratywny.

14

15 Aspekty środowiskowe (p.4.3.1)Świadome pomijanie niektórych aspektów środowiskowych - z obawy przed ujawnieniem problemów, których rozwiązanie jest trudne lub wymaga znaczących nakładów finansowych Pomijanie aspektów związanych z wyrobem poza tymi występującymi w trakcie produkcji - w wielu przypadkach skutki środowiskowe występujące w innych fazach cyklu życia wyrobów są znacznie bardziej znaczące niż te związane z ich bezpośrednią produkcją (eksploatacja, utylizacja).

16

17 Wymagania prawne i inne (p.4.3.2)Zapomina się o tych „innych” (umowy, pozwolenia) Niedostrzeganie wymagań nie związanych z konkretnymi sankcjami administracyjnymi lub finansowymi

18

19

20 Cele, zadania i programy (p.4.3.3)Cele sformułowane w sposób uniemożliwiający stwierdzenie faktu osiągnięcia. Brak mierzalności celów jest najczęściej przejawem asekuranctwa kierownictwa przedsiębiorstwa Cele ograniczają się do osiągnięcia zgodności z wymaganiami prawa – podejście takie, może być zaakceptowane tylko w przypadku przeprowadzenia uzgodnień ze służbami ochrony środowiska ustanawiających okres dostosowawczy dla przedsiębiorstwa Umieszczanie w programie zarządzania zadań już zrealizowanych

21

22

23

24

25

26

27 Sterowanie operacyjne (p. 4.4.6)Brak zrozumienia terminu „kryteria operacyjne”. Procedury w obszarach związanych ze znaczącymi aspektami środowiskowymi, nie określające tych kryteriów nie spełniają swojego zadania, gdyż użytkownicy nie są w stanie jednoznacznie potwierdzić skuteczności nadzoru. Brak kryteriów operacyjnych w procedurach wyklucza skuteczne działanie SZŚ Powszechne wiązanie sterowania operacyjnego wyłącznie z produkcją i utrzymaniem ruchu. Firmy rzadziej obejmują nadzorem procesy, odbywające się poza ich granicami (np. procesy transportu, realizowane budowy) jak również procesy magazynowania, zakupów, sprzedaży czy projektowania i rozwoju. Brakuje analiz, w jaki sposób dostawcy surowców, wyrobów lub usług czy też klienci mogą zarządzać aspektami środowiskowymi (jeśli istnieje z nimi związek), aby nie spowodować odejścia od polityki środowiskowej, celów i zadań organizacji.

28

29

30 Monitorowanie i pomiary (p.4.5.1)Przyjęcie do monitorowania i pomiarów środowiskowych jedynie wymagań wynikających z posiadanych przez organizację pozwoleń czy decyzji adm. a pominięcie nadzoru nad innymi procesami, które, choć nie ujęte w przepisach mogą mieć istotny wpływ na środowisko Brak poddawania monitorowaniu wymagań, które sprecyzowane są w umowach cywilno-prawnych określających warunki korzystania ze środowiska (np. umowa na odprowadzanie ścieków - organizacja nie czuwa nad jakością odprowadzanych ścieków, a jedynie monitoruje ilość ścieków) Monitoruje się jedynie emisje a brak jest systematycznych pomiarów zużycia czynników energetycznych

31 Przykłady niezgodności w obszarze wymagania 4. 5. 1Przykłady niezgodności w obszarze wymagania „Monitorowanie i pomiary”: Emisje amoniaku z hartowni nie zostały uwzględnione w systemie monitorowania. Ponadto monitoring ścieków odprowadzanych z malarni nie uwzględnia zawartości rozpuszczalników. Omawiane ścieki są odprowadzane do kanalizacji sanitarnej miasta, a organizacja nie uwzględnia w swoim systemie monitorowania parametrów zawartych w umowie z przedsiębiorstwem wodno-kanalizacyjnym. Nie zdefiniowano kluczowych charakterystyk w przypadku procesów prowadzonych w malarni, np. czasu trwania operacji / działań, rodzaju i ilości stosowanej farby. Tego rodzaju informacja jest częścią pełnego monitorowania emisji z malarni nakazanego w decyzji o dopuszczalnej emisji technologicznej. Organizacja nie zastosowała się do wymogów własnej procedury i nie przeprowadziła okresowej oceny zgodności z przepisami prawa ochrony środowiska. Brak raportu dotyczącego zaistniałego przekroczenia wymogów prawnych, gdyż organizacja przekroczyła dozwoloną decyzją z dnia roczną objętość niesegregowanych odpadów komunalno-podobnych. We wrześniu ilość tych odpadów równa była 200 m3; podczas gdy decyzja mówi o 96 m3. Brak charakterystyki jakościowej wytwarzanych ścieków socjalno-bytowych nie pozwala na ustalenie wiarygodnego poziomu obciążenia środowiska. Organizacja posiada jedynie dane charakteryzujące ilość wytwarzanych ścieków socjalno-bytowych. Organizacja nie opracowała wskaźników umożliwiających śledzenie utrzymywania tego samego poziomu oddziaływania na środowisko np. jednostkowego zużycia czynników energetycznych.

32 Ocena zgodności (4.5.2) Organizacja powinna ustanowić procedurę(-y) okresowej oceny przestrzegania przepisów i uregulowań prawnych oraz własnych zobowiązań związanych z wpływem na środowisko (brak wymogu dokumentowania!). Musi tez prowadzić zapisy związane z tą oceną.

33

34 Sprawdzanie i działania korygujące (p.4.5)Zapisy (p.4.5.4) Według normy ISO przedsiębiorstwo jest obowiązane prowadzić zapisy dotyczące szkoleń, wyników pomiarów i zgodności z prawem oraz auditów wewnętrznych i przeglądów kierowniczych. Najczęściej wymagania dotyczące prowadzenia zapisów umieszcza się w opracowanych procedurach SZŚ. Procedury zawierają zwykle wykazy i wzory zalecanych formularzy służących do prowadzenia zapisów. Zasady nadzorowania zapisów jak w ISO 9001(4.2.4)

35

36

37

38 Co to jest EMAS? Europejski System Ekozarządzania i Audytu (EMAS) jest Rozporządzeniem Komisji Europejskiej. Rozporządzenie EMAS jest obowiązujące we wszystkich krajach członkowskich UE lecz przystąpienie organizacji do EMAS jest dobrowolne. April 2002

39 ISO 14001 i EMAS EMAS Rozporządzenie EMAS Załącznik IDeklaracja środowiskowa i Logo EMAS Zewnętrzna komunikacja ISO 14001 Wymagania SZŚ Rozporządzenie EMAS Załącznik I April 2002

40 Rozporządzenie EMAS składa się z 18 Artykułów i 8 Załączników W odróżnieniu od innych standardowych systemów zarządzania, załączniki stanowią integralną część Rozporządzenia – nie odgrywają tylko roli informacyjnej - zawierają wymagania które muszą być spełnione Załącznik I: wymagania SZŚ (zgodne z ISO 14001) Załącznik II: Wymaganie dotyczące przeprowadzenia wewnętrznego audytu środowiskowego Załącznik III: Deklaracja środowiskowa Załącznik IV: Logo Załącznik V: Akredytacja, nadzór i funkcje weryfikatorów środowiskowych Załącznik VI: Aspekty środowiskowe Załącznik VII: Przegląd środowiskowy Załącznik VIII: Informacje dotyczące rejestracji April 2002

41

42 Dobrowolny system zarządzania BHP (SZBHP) jako źródło informacji w obszarze BHPDO CHWILI OBECNEJ W MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI NORMALIZACYJNEJ NIE OPRACOWANO MIĘDZYNARODOWEJ NORMY DOTYCZĄCEJ SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA BHP.

43 STANDARDY DOTYCZĄCE SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA BHP1. OHSAS 18001:2007, Occupational health and safety management systems – Requirements, opracowany przez Brytyjski Instytut Standaryzacji (BSI), Londyn 2007; 2. ILO-OSH 2001,Guidelines on Occupational Safety and Healthy Management System. Dokument opracowany przez Międzynarodowe Biuro Pracy (International Labour Organization), Genewa 2001.

44 STANDARDY DOTYCZĄCE SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA BHPW wyniku podjętych prac w RP ustanowiono serię norm dotyczących systemu zarządzania BHP, obejmującą w chwili obecnej cztery dokumenty: PN-N 18001:2004. Systemy zarządzania BHP. Wymagania. PN-N 18002:2000. Systemy zarządzania BHP. Ogólne wytyczne oceny ryzyka zawodowego. PN-N 18004:2001. Systemy zarządzania BHP. Wytyczne. PN-N 18011:2006. Systemy zarządzania BHP. Wytyczne audytowania.

45 STANDARDY DOTYCZĄCE SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA BHPNorma PN-N może być stosowana przez organizacje, których celem jest: - wdrożenie, utrzymywanie i doskonalenie systemu zarządzania BHP; - postępowanie zgodne z ustaloną we własnym zakresie polityką BHP;

46 STANDARDY DOTYCZĄCE SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA BHP- zadeklarowanie postępowania zgodnego z wymaganiami normy PN-N 18001; - dążenie do uzyskania potwierdzenia organizacji zewnętrznej zgodności systemu zarządzania BHP z wymaganiami normy PN-N (1). (1)PN- N-18001:2004. Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wymagania PKN, Warszawa 2004.

47 p. 4.2 p. 4.6 p. 4.3 p. 4.5 p. 4.4

48 Wymagania dotyczące systemu zarządzania BHP (punkt 4 PN-N-18001)Wymagania ogólne Zaangażowanie kierownictwa oraz polityka bezpieczeństwa i higieny pracy Planowanie 1.Wymagania ogólne Identyfikacja zagrożeń i ocena ryzyka zawodowego 3.Wymagania prawne i inne 4. Cele ogólne i szczegółowe 5.Planowanie działań Wdrażanie i funkcjonowanie Struktura, odpowiedzialność i uprawnienia Zapewnienie środków Szkolenie, świadomość, kompetencje i motywacja Komunikowanie się Dokumentacja systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy Sterowanie operacyjne pracami i działaniami związanymi ze znaczącymi zagrożeniami Gotowość i reagowanie na wypadki przy pracy i awarie Sprawdzanie oraz działania korygujące i zapobiegawcze Monitorowanie Auditowanie Zapisy Niezgodności oraz działania korygujące i zapobiegawcze Przegląd wykonywany przez kierownictwo i ciągłe doskonalenia

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83 Zintegrowany System Zarządzania

84 Integracja systemów zarządzaniaElementami wspólnymi wymaganymi przez SZŚ wg ISO 14001, SZJ wg ISO 9001 i SZBHP wg PN-N są: - polityka (jakości, środowiskowa i BHP), - struktura organizacyjna z jasno określonymi kompetencjami i odpowiedzialnością, - przedstawiciel kierownictwa d.s. systemu, - nadzór nad dokumentacją, - nadzór nad zapisami, - kontrola i badania - działania korygujące i zapobiegawcze, - audity wewnętrzne, - przeglądy dokonywane przez kierownictwo, - zarządzanie zasobami ludzkimi (np. szkolenia) , - doskonalenie.

85 Metody integracji: wprowadzanie systemu zintegrowanego od początku – ma miejsce wówczas, gdy w firmie nie istnieje formalny system zarządzania; wiele przedsiębiorstw, szczególnie większych, o rozbudowanej organizacji, uznaje tę metodę za zbyt wymagającą i angażującą, wprowadzanie nowego systemu zarządzania na bazie doświadczeń z innym systemem (np. wdrażanie SZŚ i SZBHP w warunkach istniejącego SZJ – b. częsty przypadek); elementy nowego systemu są w trakcie wdrażania włączane w funkcjonujące już rozwiązania, rozwijanie różnych systemów zarządzania początkowo w izolacji od siebie, a następnie po udanym wdrożeniu ich integrowanie.