1 OKUL ÖNCESİNDE KAYNAŞTIRMA PROGRAMLARIDoç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
2 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUDERS İÇERİĞİ ÜNİTE I. KAYNAŞTIRMA MODELİ VE ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ ÜNİTE II. OKUL ÖNCESİNDE PERFORMANS DEĞERLENDİRME VE BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ EĞİTİM PLANLARININ HAZIRLANMASI ÜNİTE III. OKUL ÖNCESİNDE ÖĞRETİMİN BİREYSELLEŞTİRİLMESİ VE ÖĞRETİMSEL UYARLAMALAR ÜNİTE IV. OKUL ÖNCESİ SINIFLARDA SINIF YÖNETİMİ VE PROBLEM DAVRANIŞLARIN KONTROLÜ ÜNİTE V. OKUL ÖNCESİ KAYNAŞTIRMA ORTAMLARINDA DOĞAL ÖĞRETİM ÜNİTE VI. OKUL ÖNCESİ KAYNAŞTIRMA ORTAMLARINDA DİL VE KONUŞMANIN DESTEKLENMESİ ÜNİTE VII. OKUL ÖNCESİ KAYNAŞTIRMA UYGULAMALARINDA AİLELERLE İLETİŞİM VE İŞBİRLİĞİ Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
3 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUÜNİTE IV. OKUL ÖNCESİ SINIFLARDA SINIF YÖNETİMİ VE PROBLEM DAVRANIŞLARIN KONTROLÜ 1. KISIM: Etkili Sınıf Yönetimi Problem Davranışlar Problem Davranışların Nedenleri Problem Davranışları Etkileyen Olaylar 2. KISIM: Problem Davranışların Önlenmesi Ortamı Düzenleme Kural Koyma Ve Uygulama Yönerge Kullanma Sınıf Rutinleri Oluşturma Etkinlikler Arası Geçişleri Kolaylaştırma Seçenek Sunma Görseller Kullanma Olumlu Davranışları Pekiştirme 3. KISIM: Problem Davranışların Kontrol Edilmesi Davranış Değiştirme Sürecinin Aşamaları Olumlu Davranışların Artırılması Yeni Davranışlar Kazandırılması Problem Davranışların Azaltılması Kriz Yönetimi 4. KISIM: Örnek Olay Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
4 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU1. KISIM: Etkili Sınıf Yönetimi Problem Davranışlar Problem Davranışların Nedenleri Problem Davranışları Etkileyen Olaylar Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
5 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU1. Problem Davranışlar Etkili sınıf yönetimi, çocukların davranışlarını ve öğrenme etkinliklerini kontrol etmek üzere öğretmenlerin kullandıkları süreçlerin tümüdür. Sınıf yönetimi olmaksızın öğretimin gerçekleşmesinden söz etmek çok zordur. Etkili sınıf yönetimi, sınıf kurallarının belirlenmesi, uygun bir sınıf düzeninin sağlanması, öğretim ve zamanın etkili bir şekilde yönetilmesi ve çocukların davranışlarının denetlenerek olumlu bir öğrenme ikliminin geliştirilmesi sürecidir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
6 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Öğrenme Sosyal Etkileşim Güvenlik Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
7 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sınıfınızda karşılaştığınız problem davranışlar nelerdir? Sınıftaki bir çocuğun öykü okunurken sessizce ayağını sallaması sizce problem davranış mıdır? Sınıftaki bir çocuğun öykü okunurken sessizce ayağını sallaması problem davranış mıdır? Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
8 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranış: Evet/Hayır 1. Çocuğun öğrenmesini engelliyor mu? 2. Diğer çocukların öğrenmesini engelliyor mu? 3. Sosyal ilişkileri ve etkileşimi engelliyor mu? 4. Çocuğun kendine güvenini olumsuz etkiliyor mu? 5. Çocuk için zararlı ya da tehlikeli mi? 6. Diğer çocuklar için zararlı ya da tehlikeli mi? 7. Yetişkinler için zararlı ya da tehlikeli mi? 8. Çok sık ya da çok seyrek mi meydana geliyor? Soruya yanıtınız “Evet” ise kutucuğa “X” işareti koyunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
9 2. Problem Davranışların NedenleriÇocuğun kendisi ile ilgili nedenler Ev ve aile yaşantısı ile ilgili nedenler Okul ve sınıf ile ilgili nedenler Çevresel olaylar ile ilgili nedenler Sağlık Yetersizlik Sosyal beceri eksikliği Ekonomik sorun Bağımlılık Hastalık Sınıf mevcudu Personelin eğitimi Öğretim içeriği İstenmeyen görev Hoşa giden ilgi Talep edilen nesne Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
10 devam… Her davranış bir amaca ulaşmak üzere gerçekleştirilir.Acıkınca…………………… Susayınca………………… Yorulunca……………….. Sıkılınca………………….. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
11 Çocuklar neden problem davranış sergilerler?devam… Çocuklar neden problem davranış sergilerler? Bir şey elde ederler Bir şeyden kaçarlar Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
12 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
13 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem Davranış Neden Oyuncağı almak için arkadaşına vurmak Nesne elde etme Arkadaşlarını güldürmek için küfretmek İlgi elde etme Salıncakta sallanmak için ağlamak Etkinlik elde etme Keyif almak için ileri geri sallanmak Duyusal uyaran elde etme Ispanak yememek için yemeğini dökmek Nesneden kaçma Öğretmenin dokunmaması için onu itmek İlgiden kaçma Resim yapmamak için defterini yırtmak Etkinlikten kaçma Müzik sesinden kaçmak için bağırmak Duyusal uyarandan kaçma Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
14 3. Problem Davranışları Etkileyen OlaylarDavranışa Zemin Hazırlayan Uyaranlar Açlık, susuzluk, hastalık, yalnızlık, uykusuzluk gibi problem davranışın ortaya çıkmasından daha önce ya da problem davranışla birlikte gerçekleşen olaylar ya da durumlardır. Öncüller Belirli bir zaman dilimi, belirli etkinlikler ya da belirli zamanlar gibi problem davranışın ortaya çıkmasına neden olan ve problem davranıştan hemen önce gerçekleşen durum ya da uyaranlardır. Sonuçlar Gülümseme, çikolata, oyuncak gibi davranış ortaya çıktıktan sonra davranışı takip eden durum ya da uyaranlardır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
15 Davranışa Zemin Hazırlayan Uyaran Davranışın Nedeni: Etkinlikten Kaçmadevam… Davranışa Zemin Hazırlayan Uyaran Öncül Davranış Sonuç Cenk gece boyunca öksürüğü nedeniyle uyuyamamıştı. Öğretmen öykü okuma etkinliği için Cenk’i minderlere götürmek üzere elinden tuttu. Cenk bağırdı ve öğretmene vurdu. Cenk oyuncak köşesindeki uçağı aldı ve uçurmaya başladı. Öğretmen Cenk’ten uzaklaştı Davranışın Nedeni: Etkinlikten Kaçma Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
16 2. KISIM: Problem Davranışların ÖnlenmesiOrtamı Düzenleme Kural Koyma ve Uygulama Yönerge Kullanma Sınıf Rutinleri Oluşturma Etkinlikler Arası Geçişleri Kolaylaştırma Seçenek Sunma Görseller Kullanma Olumlu Davranışları Pekiştirme Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
17 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU1. Ortamı Düzenleme Güvenliği Sağlayınız Güvenli ortam oluşturunuz Çocuklara zarar verecek eşyaları onların ulaşamayacağı yerlere koyunuz Uyaranları Kontrol Altına Alınız Isı, ışık ve ses gibi uyaranları kontrol altına alınız Uyaranların çok fazla olması kadar çok az olmasının da öğrenmeyi etkilediğini unutmayınız Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
18 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Etkinlik Köşeleri Oluşturunuz Çocuklar kendi ilgilerini çeken etkinliklerle meşgul olduklarında problem davranış sergileme olasılıkları azalır. Ortamı Sadeleştiriniz Özellikle akademik çalışmaların yapıldığı ortamda çocukların dikkatini çekebilecek türde çok fazla uyaran olmadığından emin olunuz Örneğin, masanın üstünde duran renkli kalemler ya da sesli oyuncaklar etkinlik sırasında çocukların dikkatini dağıtacağından öğretimi kesintiye uğratabilir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
19 2. Kural Koyma ve UygulamaOkulöncesi dönemdeki çocuklar öğretmenlerin kendilerinden beklentilerini, sınıf içinde uygun olan ve uygun olmayan davranışların neler olduklarını bilmezler Bu durumda problem davranışların ortaya çıkma olasılığı da artar Sınıf içinde bazı kurallar koymak, bu kurallar konusunda çocukları bilgilendirmek ve kuralları tutarlı biçimde uygulamak önemlidir Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
20 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kuralları Belirleyiniz Öncelikle çocuklarla birlikte sınıfınız için önemli olan kuralların bir listesini oluşturunuz 3-5 arasında kural belirleyiniz Kural listesinden sınıfınız için uygun olan birkaç kuralı siz seçiniz, birkaç kuralı ise çocukların seçmesine izin veriniz Çocukların kendi belirledikleri kurallara uygun davranışlar sergilemeleri daha kolay olacaktır Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
21 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kuralları Açık ve Olumlu İfade Ediniz Kuralları kısa ve açık ifade ediniz “Hayır” ve “Yok” sözcüklerini ya da olumsuzluk eklerini mümkün olduğunca kullanmayınız Uygun olmayan davranışa odaklanmak yerine uygun olan davranışlara odaklanmaya çalışınız Sonuçları Belirleyiniz Konulan kuralların etkili olabilmesi için çocukların kurala uyduklarında ya da uymadıklarında ne gibi sonuçlarla karşılaşılacaklarını bilmeleri önemlidir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
22 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kuralları Yazınız Çocuklar kuralları hatırlamakta güçlük yaşarlar. Kuralları resimlendirip poster olarak sınıfın bir yerine asınız. Görsellerin anlaşılır olduğundan, kuralların önem derecesine göre sıralandığından, posterin yeterince büyük olduğundan ve posterin çocukların dikkatini çekecek bir yere asıldığından emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
23 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kuralları Öğretiniz Kuralları öğretirken her kuralı çocuklara tanıtınız. Kuralın ne olduğunu açıklayınız ve kuralın nasıl gerçekleştirileceğini çocuklara gösteriniz. Çocukların kuralı gerçekleştirmeleri için fırsat veriniz. Kurala ilişkin hem olumlu hem de olumsuz örnekler sununuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
24 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kuralları Tekrarlayınız/Gözden Geçiriniz Kuralları öğrettikten sonra her gün düzenli olarak tekrar ediniz. Günün başında ya da problem davranışların ortaya çıkma olasılığını düşündüğünüz etkinliklerden önce çocukların dikkatini kurallar posterine çekerek kuralları ve sonuçlarını tekrar etmek kuralların öğrenilmesi açısından önemlidir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
25 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kuralları Uygulayınız Kuralları tutarlı biçimde uygulayınız. Gün içinde kuralları hatırlatınız. Kurallara uyan çocukları ödüllendiriniz. Kurallara uymayan çocuklara daha önce belirlenen sonuçları uygulayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
26 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU3. Yönerge Kullanma Yönerge, çocuktan yapmasını istediğimiz davranışı açıkça söylemektir. Bir davranışı ya da görevi yerine getirmeyen çocuklar varsa, bunun nedenlerinden birisi, çocukların verdiğiniz yönergeyi anlamamaları olabilir. Dikkati Çekiniz Yönerge vermeden önce çocuğun dikkati size yöneltilmiş değilse onun dikkatini çekmeye çalışınız. Çocuğa yaklaşınız, adını söyleyiniz, göz kontağı kurunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
27 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Açık ve Anlaşılır Olunuz Yönergelerin açık ve anlaşılır olduğundan emin olunuz. Çocuğun anlayabileceği dil ve kısa yönergeler kullanınız. Yönergelerin uzunluğunu belirlemek üzere çocukların her bir yaşı için bir sözcük tercih edebilirsiniz. Deyimler ya da soyut sözcükler kullanmaktan kaçınınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
28 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Bir Seferde Bir Yönerge Veriniz Bir seferde tek bir yönerge veriniz, uzun yönerge listesi yapmaktan kaçınmaya dikkat ediniz. Çocuklar yönergeleri unutabilir, anlayamayabilir ya da şaşırabilir. Gerçekçi Olunuz Verdiğiniz yönergelerin çocuklar tarafından yerine getirilebileceğinden emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
29 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Olumlu Olunuz Yönergelerinizi olumlu biçimde ifade ediniz. Çocuklara yapılmayacakları söylemek yerine yapılacakları söyleyiniz. Emir Cümlesi Kullanınız Çocuklara yönerge verirken soru cümlesi kullanmak yerine emir cümlesini tercih ediniz. Emir cümlelerini kullanırken ses tonunuzun kibar ve hoş olduğundan emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
30 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştiriniz Çocuklar yönergeleri yerine getirdiklerinde çocukları pekiştiriniz. Çocukları ne kadar çok pekiştirirseniz çocukların da yönergeyi yerine getirme davranışlarının o kadar çok artacağını aklınızdan çıkarmayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
31 4. Sınıf Rutinleri OluşturmaRutin, gün içinde yapılan etkinliklerin belli bir sırayla gerçekleştirilmesidir. Rutinler tahmin edilebilirliği ve öğretimin verimliliğini artırır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
32 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Etkinlikleri ve Sürelerini Belirleyiniz Etkinlikleri belirleme işine çocukları dahil ediniz. Çocukların hoşlanmadıkları ya da zor olan etkinliklerin de listede yer almasını sağlayınız. Etkinliklerin listesini yapınız. Zorunlu etkinlikleri olmaları gereken zaman dilimlerine yerleştiriniz. Etkinlikleri dakika arasında tutunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
33 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Rutinler Panosu Hazırlayınız Sınıf rutinleri için bir pano hazırlayınız ve panonun çocukların yaşına ve işlevde bulunma düzeylerine uygun olduğundan emin olunuz. Panoya her etkinliği ifade edecek bir görsel ve karşısına da etkinliğin hangi zaman diliminde gerçekleşeceğini gösteren bir saat yapıştırınız. Etkinlikleri, en az tercih edilenden en fazla tercih edilene doğru sıralayınız. Panoyu sınıfta öğrencilerin görebileceği bir yere asınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
34 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Rutinleri Uygulayınız Rutinlere bağlı kalınız. Rutinlerde yapılacak değişiklikler problem davranışa neden olacaktır. Değişiklik yapmanız gerekiyorsa bu durumda, günün başında rutinler panosunda bu değişikliği yapınız ve çocukları bilgilendiriniz. Rutinlere uygun davranan çocukları pekiştiriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
35 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
36 5. Etkinlikler Arası Geçişi KolaylaştırmaOkulöncesi dönemdeki çocuklar okulda geçirdikleri zamanın %20-35’ini bir etkinlikten başka bir etkinliğe geçişte harcarlar. İyi planlanmadığında, etkinlikler arası geçişler sırasında problem davranışlarla karşılaşabilir ve bu problem davranışlarla başa çıkmaya çalışırken öğretim zamanının büyük bir kısmını geçişler sırasında kaybedebilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
37 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Gün İçindeki Geçişleri Belirleyiniz Gün içinde kaç kez geçiş olacağı, bu geçişlerin hangi zamanlarda olacağı, geçişlerde ortam değişikliği olup olmayacağı ve geçişin ne kadar süreceğini belirleyiniz. 10.00’daki serbest oyun etkinliğinden, 10.30’daki sanat etkinliğine geçiş… Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
38 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Geçiş İçin Çocukları Uyarınız Bir etkinlikten diğerine geçmeden önce çocukları devam etmekte olan etkinliğin biteceği ve yeni bir etkinliğe geçileceği konusunda uyarınız. Geçiş için yapacağınız uyarının etkinlik tamamlanmadan önce yapıldığından emin olunuz. Yönerge, şarkı, zil, görseller, vb. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
39 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Geçişlerde Çocuklara Yardım Ediniz Etkinliği bitirmekte güçlük yaşayan ve yardıma gereksinim duyan çocukların sizden, akranından ya da başka bir yetişkinden yardım almasına izin verin. Çocukların geçişi tamamlamaları için mutfak alarmları ya da cep telefonları gibi sesli ya da anahtarlık gibi görsel hatırlatıcıları kullanın. Etkinliklerin gerçekleştirileceği ortamlara önce-sonra kartları asarak etkinlik geçişinde kullanın. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
40 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Geçişlerde Uyarlama Yapınız Bazı geçişler sınıfın işleyişini aksatacak ya da sınıf trafiğini bozacaktır. Bu gibi durumlarda geçiş yapacak çocukların sayısında ya da sırasında uyarlamalar yapınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
41 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU6. Seçenek Sunma Seçenek sunma, iki ya da daha fazla yiyecek, içecek, nesne ya da etkinlik arasından seçim yapmaları için çocuklara fırsat vermektir. Araştırma bulguları seçenek sunmanın, problem davranışların ortaya çıkmasını engellediğini ve olumlu davranışları artırdığını göstermektedir. Çocukların kendi seçtikleri uyaranla etkileşmeleri hem onların isteklerini artırır hem de çocuklarla öğretmen arasında olumlu bir etkileşim sağlar. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
42 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Seçim Fırsatlarını Belirleyiniz Gün içinde gerçekleştireceğiniz hemen hemen tüm etkinliklerde seçim fırsatları yaratabilirsiniz Aynı amaca hizmet eden farklı etkinlikler arasında, etkinlik sırasında kullanacağınız araç-gereçler arasında, etkinliğin gerçekleştirileceği ortamlar ya da zamanlar arasında çocuklara seçenekler sunabilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
43 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Seçeneklerin Nasıl Sunulacağına Karar Veriniz Çocuklara doğrudan “Davul mu çalmak istersin yoksa zil mi?” şeklinde soru sorabilirsiniz. Çocuklara seçeneklere ilişkin gerçek nesneleri yani davulu ve zili göstererek soruyu sorabilirsiniz. Çocuklara seçeneklere ilişkin resimli ya da fotoğraflı kartları göstererek soruyu sorabilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
44 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Seçenek Sunmayı Kullanınız Seçenek sunmaya öncelikle iki seçenekten başlayınız ve giderek seçeneklerin sayını artırınız. Sunduğunuz seçeneklerin yalnızca sizin onayladığınız seçeneklerden oluşmasına özen gösteriniz. Çocuğun sürekli aynı seçeneğe yönelmesi gibi bir durumlarla karşılaştığınızda seçenekleri değiştirmeyi deneyiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
45 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU7. Görseller Kullanma Görseller, çocukların sınıf içinde yapmaları ya da yapmamaları gereken davranışlara rehberlik edecek resim, çizim, işaret ya da fotoğraf gibi materyallerdir. Görseller çocukların, anadil etkinliği sırasında oturacakları minderleri, yemek sırasında kullanacakları sandalyeleri, sırada beklerken duracakları yerleri, bir işi yaparken izleyecekleri basamakları işaret ederler. Etkinlik sırasında ya da etkinlikler arası geçişlerde ortaya çıkabilecek problem davranışlar önlenmiş olur. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
46 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kullanacağınız Olası Görselleri Belirleyiniz Karmaşanın fazla yaşandığı, zamanın çok harcandığı ve problem davranışların yoğun sergilendiği ortamları ya da etkinlikleri ve yaşanan sorunları en aza indirmek üzere nerelerde ne tür görseller kullanabileceğinize karar veriniz. Oturmak, sıraya girmek, kapıdan dışarı çıkmamak, sırayı görmek, vb. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
47 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Görselleri Hazırlayınız Şekil ya da işaret gibi görselleri hazırlamak için Microsoft Office programlarını, karikatür, resim ya da çizim gibi görseller için gazete, dergi ya da arama motorlarını kullanabilirsiniz. Fotoğrafları kendiniz çekebilirsiniz. Görsellerin çocuklar tarafından anlaşılabildiğinden, ilgi çekici olduğundan ve çocukların dikkatini dağıtacak yoğunlukta olmadığından emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
48 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Görselleri Açıklayınız Görsellerin ne anlam ifade ettiğini çocuklara mutlaka açıklayınız. Yapacağınız açıklamalar tüm çocukların görselleri aynı şekilde yorumlamalarını sağlayacağından işleyişi kolaylaştıracaktır. Mümkünse görselleri ilgili yerlere çocuklarla birlikte yerleştiriniz ve açıklamaları bu sırada yapınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
49 8. Olumlu Davranışları PekiştirmeOlumlu davranışlarından sonra çocuğa hoşuna giden bir uyaran verilmesi ve çocuğun bu olumlu davranışları ileride tekrar etme olasılığının artmasına pekiştirme; çocuğun hoşuna giden uyarana ise pekiştireç adı verilmektedir. Olumlu davranışlara odaklanmak ve bu davranışları pekiştirmek çocuklara olumlu yaşantılar sağlayacağından problem davranışların ortaya çıkmasını da engelleyecek, çocukların olumlu davranışlarının artmasını ve kalıcı olmasını sağlayacaktır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
50 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştireçleri Belirleyiniz Okulöncesi dönemdeki çocukların pek çoğunun hoşuna gidebilecek yiyecek, nesne ya da etkinlikler benzer olmasına karşın, pekiştireçlerin çocuklar için bireysellik göstereceğini ve bir çocuk için etkili olan bir pekiştirecin başka bir çocuk için etkili olmayacağını unutmayınız. Etkili pekiştireçleri belirlemek üzere şunlar yapılabilir; Gözlem yapmak Çocukla konuşmak Çocuğun yaşamındaki kişilerle konuşmak Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
51 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştireç Listesi Hazırlayınız Etkili olduğunu düşündüğünüz pekiştireçlerden bir liste oluşturunuz. Listeyi yazılı biçimde hazırlarsanız sizin işiniz kolaylaşır; ancak listeyi resimli hazırlarsanız çocuklar listeye bakarak istedikleri pekiştireci seçeceğinden sınıf içi kullanım kolaylaşır. Çocukların kendi pekiştireçlerini kendilerinin seçmeleri yaşam kalitesini artırmak üzere atılmış bir adımdır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
52 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştireçleri Kullanınız Çocukların olumlu davranışları için pekiştireçleri kullanınız; ancak oldukça dikkatli davranınız. Sınıf içinde ulaşılması ve kullanılması kolay olan, etkinliği kesintiye uğratmayacak pekiştireçler kullanmaya çalışınız. Pekiştirecin davranışa uygun olup olmadığını kontrol ediniz. Pekiştireçleri olumlu davranışın hemen ardından veriniz ve pekiştireci neden verdiğinizi çocuğa açıklayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
53 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştireçlerin çocuk için etkili olduğundan ve çocukta doygunluk yaratmayacak miktarda verildiğinden emin olunuz. Pekiştireçlerin etkililiğini koruması için pekiştireçleri zaman zaman çeşitlendiriniz ya da değiştiriniz. Yiyecek-içecek ya da nesne pekiştireçlerini mümkün olduğunca sosyal pekiştireçlerle birlikte veriniz, bir süre sonra yiyecek-içecek pekiştireçlerini geri çekiniz. Sembol pekiştireçlerin kullanımını çocuklara mutlaka öğretiniz. Önceleri pekiştireci olumlu her davranışın ardından verirken pekiştireçleri zaman içinde giderek azaltınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
54 3. KISIM: Problem Davranışların Kontrol EdilmesiDavranış Değiştirme Süreci Olumlu Davranışların Artırılması Yeni Davranışlar Kazandırılması Olumsuz Davranışların Azaltılması Kriz Yönetimi Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
55 1. Davranış Değiştirme Sürecinin AşamalarıDoç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
56 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışı Belirleyiniz Sınıf içinde pek çok problem davranış kendiliğinden göze çarpar; ancak göze çarpan bu davranışların gerçekten problem davranış olup olmadığını belirlemek önemlidir. Davranışın, problem davranış olduğundan emin olunuz. Birden fazla problem davranış olduğunda hangi problem davranışın öncelikli olduğuna karar veriniz. Öncelikli davranışa karar verirken; çocuk ya da çevresindekiler için en fazla tehlikeli olan, öğrenmeyi ve sosyal etkileşimi olumsuz yönde en fazla etkileyen davranışlar üzerinde durunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
57 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışı Tanımlayınız Problem davranışı tanımlamak davranışı doğru bir şekilde ölçmek için gereklidir. Problem davranışı tanımlamak, davranışı gözlenebilir, sayılabilir ve herkes tarafından anlaşılabilir şekilde yazmaktır. Saldırganlık nedir? Davranışı tanımlamak için en iyi yol, çocuğun tam olarak ne yaptığını ifade etmektir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
58 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışla İlgili Bilgi Toplayınız Bilgi toplamak üzere problem davranışı sergileyen çocuğun çevresindeki kişilerle görüşebilir, çocuğu farklı ortamlarda doğrudan gözleyebilir ya da bunların her ikisini birlikte yapabilirsiniz. Davranış hakkında bilgi toplarken; davranıştan hemen önce ve hemen sonra neler olduğunu, davranışın nerede, ne zaman, kimlerle birlikteyken ve hangi sıklıkla ortaya çıktığını, davranışın ne kadar süreyle devam ettiğini belirlemeye çalışınız. Davranıştan önce ve sonra ne olduğunu bilmenin davranışları kontrol etmek açısından önemli olduğunu unutmayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
59 devam… Tarih: 19.01.2012 Gözlenen: Mete ÇetinGözlem Saati: Gözleyen: Tülay Güneş Zaman Ortam Davranış Öncesi (Öncül) Davranış Davranış Sonrası (Sonuç) 10.42 Sayma etkinliği Öğretmen Mete’ye 1’den 20’ye kadar saymasını söyledi. Mete bağırdı. Ağlamaya başladı. Öğretmen başka bir çocuktan saymasını istedi. 10.51 Öğretmen Mete’ye masadaki boncukları saymasını söyledi. Mete masadaki boncukları yere attı. Öğretmen Mete’ye sınıfın köşesine gidip beklemesini söyledi. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
60 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Gözlenen : Gözleyen : Hedef Davranış : İzinsiz konuşma Ders Tarih Etkinlik Daire zamanı 2. Etkinlik Kitap okuma 3. Etkinlik Masa başı çalışma 4. Etkinlik Müzik Toplam / / / / / / / / / / / / / / 21 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
61 devam… Gözlenen : Gözleyen : Hedef Davranış : Tarih Gözlem ZamanıHer Bir Davranışın Gerçekleşme Süresi Davranışın Oluşum Sıklığı Davranışın Toplam Süresi Ortalama Süre 20 sn., 32 sn., 47 sn., 36 sn., 64 sn., 42 sn., 22 sn. 7 263 sn. (4 dk. 23sn.) 37,5 sn. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
62 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışın Nedenini Belirleyiniz Topladığınız bilgilerde problem davranışın hangi olay ya da durumdan sonra gerçekleştiği ve problem davranış gerçekleştikten sonra hangi olay ya da durumun olduğu yer alacaktır. Topladığınız bu bilgilere dayalı olarak problem davranışın nedenini belirlemeye çalışınız. Problem davranışın nedenini belirlemenin, davranışı değiştirmek üzere kullanacağınız tekniği seçmede önemli olduğunu ve problem davranışların elde etme ve kaçma olmak üzere iki temel nedeni olduğunu hatırlayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
63 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranış Değiştirme Tekniğini Seçiniz ve Uygulayınız Öncelikle problem davranışların önlenmesine ilişkin teknikleri kullanınız. Problem davranışların önlenmesine ilişkin teknikleri kullanırken bir yandan çocukların olumlu davranışlarını artırmaya çalışınız. Yaptığınız tüm çalışmalara rağmen problem davranış ortaya çıkmış ise, problem davranışların azaltılmasına ilişkin teknikleri kullanınız. Teknikleri kullanırken ortaya çıkabilecek problem davranış krizine ilişkin kriz yönetimi planlamayı ihmal etmeyiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
64 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranış Değiştirme Uygulamasını İzleyiniz Davranış değiştirme tekniği uygulandığı sürece problem davranışın sıklığı ya da süresinde ne gibi değişiklikler olduğu izlenmelidir. Davranış değiştirme tekniğini uygulamaya başlamadan önce davranışın sıklığı ya da süresine ilişkin tutuğunuz kayıtları davranış değiştirme tekniğini kullandığınız süre boyunca da tutmaya devam ediniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
65 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Bu kayıtlar size davranış değiştirme tekniğinin işe yarayıp yaramadığını görmeniz açısından fayda sağlayacaktır. Problem davranış tamamen ortadan kalkabilir, siz bu durumda tekniği uygulamayı sonlandırabilirsiniz. Problem davranış tamamen ortadan kalkmayabilir; ancak önemli ölçüde azabilir, siz bu durumda tekniği uygulamaya devam edip yavaş yavaş geri çekebilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
66 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem davranışta çok az azalma olabilir ya da hiçbir değişiklik olmayabilir, siz bu durumda öncelikle problem davranışın nedenini sonra da kullandığınız tekniği gözden geçirerek etkili olabilecek yeni bir teknik belirleyebilirsiniz. Kullandığınız davranış değiştirme tekniğinin etkililiğini belirlemek üzere tutuğunuz kayıtları grafiklerle görsel olarak betimleyiniz. Böylece problem davranışta meydana gelen değişiklikleri grafik üzerinde kolaylıkla görebilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
67 2. Olumlu Davranışların ArtırılmasıOlumlu Pekiştirme Olumsuz Pekiştirme Sembol Pekiştirme İzlerlik Sözleşmesi Kendini Yönetme Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
68 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUOlumlu Pekiştirme Olumlu pekiştirme, davranışın ardından hoşa giden uyaran verilmesi ile bu davranışın ileride tekrar oluşmasının sağlanmasıdır Örneğin, parmak kaldırarak söz isteyen bir çocuğa “Aferin, ne güzel söz istiyorsun.” diyerek sözel olarak pekiştirebilirsiniz ve yaptığınız bu pekiştirme çocuğun ileride parmak kaldırarak söz isteme davranışını tekrar sergilemesine yol açabilir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
69 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUOlumsuz Pekiştirme Olumsuz pekiştirme, davranışın ardından gerçekleşen itici uyaranın ortadan kaldırılması ile bu davranışın ileride tekrar oluşmasının sağlanmasıdır. Olumlu pekiştirmede olduğu gibi olumsuz pekiştirmede de davranışın artması söz konusudur; ancak olumlu pekiştirmede ortama bir uyaran eklenirken, olumsuz pekiştirmede ortamdan bir uyaran çekilir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
70 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Olumsuz pekiştirmenin kullanımına eğitim ortamlarında özellikle de okulöncesi eğitim ortamlarında genellikle yer verilmemektedir. Bunun nedenlerinden ilki, eğitim ortamlarında hoşa gitmeyen/itici uyaran oluşturmanın kolay olmaması; ikincisi, olumsuz pekiştirme girişimlerinin öğretmen ve öğrenci arasındaki etkileşime zarar vermesi; üçüncüsü ise özellikle okulöncesi dönemdeki çocukların itici uyaranların üstesinden gelmelerini sağlayacak olumlu davranışlara sahip olmamalarıdır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
71 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUSembol Pekiştirme Sembol pekiştirme, olumlu davranışların artırılmasının yanı sıra problem davranışların azaltılmasında da etkili olduğundan sınıf içinde kullanılması sıklıkla önerilen bir tekniktir. Sembol pekiştirme, olumlu davranışlarından sonra çocuğa marka ve jeton gibi tek başına bir anlamı olmayan nesnelerin verildiği, daha sonra çocuğun biriktirdiği bu nesneleri kendisi için anlamlı olan nesne ya da etkinliklere (pekiştireçlere) dönüştürdüğü bir sistemdir. Uygun biçimde düzenlendiğinde hemen her yaş ve düzeydeki çocuklarda kullanılabilir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
72 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştirilecek Davranışları Belirleyiniz Çocuklardan gerçekleştirmelerini beklediğiniz davranışları belirleyiniz. Bu davranışlar, belirlediğiniz sınıf kuralları ya da çocukların mutlaka gerçekleştirmelerini istediğiniz davranışlar olabilir. Örneğin, izin isteyerek konuşma, etkinliği tamamlama, araç-gereçlerini temizleme gibi davranışlar olabilir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
73 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kullanılacak Sembolleri Belirleyiniz Marka, kupon, jeton, misket, boncuk, gülen yüz, eski bozuk para, pul ya da yıldız en yaygın kullanılan sembollerdir. Sembolün, çocukların yaşına uygun olduğundan, çocuklar için tehlike oluşturmadığından, sembolün kolay saklanabildiğinden ve başka yerlerden temin edilemeyeceğinden emin olunuz. Çocukların kolay temin edebileceği bir sembol kullanacaksanız sembolünüze ayırt edici bir özellik ekleyerek farklılaştırınız. Kullanacağınız sembole bağlı olarak çocukların sembolleri nasıl ve nerede saklayacağını da planlayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
74 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışların Değerini Belirleyiniz Her bir davranış gerçekleştirildiğinde kaç sembol kazanılacağını belirleyiniz. Kolay olan davranışlar için az, daha karmaşık ve zor olan davranışlar için fazla değer belirlemeye dikkat ediniz. Birbirine benzer zorluktaki davranışlar için ise aynı değerleri belirleyebilirsiniz. Davranışların değerini belirlerken tüm çocukların mutlaka sembol kazanabilecekleri şekilde bir düzenleme yapmaya özen gösteriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
75 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştireçleri Belirleyiniz Olumlu davranışları sergilediklerinde çocukların kazanacakları pekiştireçleri belirleyiniz. Sembol pekiştirmede kullanacağınız pekiştireçleri çocuklarla birlikte belirleyiniz ve farklı değerlerde çeşitli pekiştireçlerin olmasına dikkat ediniz. Farklı değerlerde pekiştireçler olması hem az sayıda hem de çok sayıda sembol kazanan çocukların pekiştireç kazanmasını sağlayacağından oldukça önemlidir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
76 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sembollerin Ederlerini Belirleyiniz Pekiştireçlerin kaç sembol karşılığı kazanılacağını belirleyiniz. Sembollerin ederlerini belirlerken kolayca ulaşılabilecek pekiştireçlerin daha az sembolle, zor ulaşılabilecek pekiştireçlerin daha fazla sembolle dönüştürülebileceği bir sistem oluşturduğunuzdan emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
77 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sembol Pekiştirme Sisteminin Açıklayınız Sembol pekiştirme sistemini çocuklara açıklayınız. Açıklama yaparken çocuklara, daha önceden belirlenen davranışları her sergilediklerinde kaç sembol kazanacaklarını, kaç sembol karşılığında hangi pekiştirece ulaşacaklarını, kazandıkları bu sembolleri ne zaman bir pekiştirece dönüştüreceklerini ifade ediniz. Çocuklara sistemi örneklerle açıklamak için gerekiyorsa canlandırma çalışmaları yapınız ve canlandırmalar sırasında çocukların sistemi anladıklarından emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
78 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sembol Pekiştirme Sistemini Kullanınız Sistemi kullanırken önceleri, çocukların çok fazla sayıda sembol kazanmalarını sağlayacak; ancak çocuklar sistemi kolaylıkla kullanmaya başladıktan sonra daha az sayıda sembol kazanacakları bir düzenleme yaptığınızdan emin olunuz. Çocuklara sembolleri verirken davranışa odaklanarak hangi davranışı için bu sembolü kazandığını mutlaka ifade ediniz. Çocukların kazandıkları sembolleri istedikleri pekiştireçlerle değiştirme zamanlarını yani dönüşüm zamanlarını planlayarak çocuklara bu zamanları önceden duyurunuz ve sembolleri planladığınız zamanlarda dönüştürmeye özen gösteriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
79 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sembolleri dönüştürme süresini ilk zamanlarda mümkün olduğunca kısa tutunuz. Özellikle okulöncesi dönemdeki çocukların bir an önce pekiştireçlere ulaşmak isteyeceklerini aklınızdan çıkarmayınız. Dönüştürmeyi önceleri gün içinde ya da gün sonunda yaparken ilerleyen zamanlarda hafta içinde ya da hafta sonunda yapabilirsiniz. Olumlu davranışlar belli bir düzeye ulaştıklarında sembol pekiştirme sistemine yavaş yavaş son veriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
80 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUİzlerlik Sözleşmesi İzlerlik sözleşmesi ya da başka bir adıyla davranış sözleşmesi, çocuktan beklenen olumlu davranışın gerçekleşmesi ve bu olumlu davranışın gerçekleşmesine bağlı olarak çocuğa pekiştireç sunulmasını ortaya koyan genellikle yazılı ya da resimli biçimde hazırlanan bir sözleşmedir. İzlerlik sözleşmesini akademik, motor ya da sosyal davranışlar gibi pek çok davranışın artırılmasında kullanmanız mümkündür. İzlerlik sözleşmesi tüm çocuklar için etkili biçimde kullanılan bir tekniktir çünkü çocuktan ne beklendiği ve öğretmenin ne yapacağı sözleşmede açıkça belirtilmektedir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
81 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışı Belirleyiniz Belirleyeceğiniz davranış akademik, motor ya da sosyal bir davranış olabilir. Burada dikkat etmeniz gereken iki nokta vardır. Birincisi her bir sözleşmede yalnızca bir davranışın yer alması, ikincisi davranışın çocuğun repertuarında olması yani davranışın çocuk tarafından biliniyor olmasıdır. Pekiştireci Belirleyiniz İzlerlik sözleşmesinde yer alan davranışı belirledikten sonra çocuk için uygun olacak pekiştireci belirleyiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
82 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sözleşmeyi Hazırlayınız Sözleşmenizin adil olduğundan emin olunuz. Sözleşmenin açık ve anlaşılır olmasına dikkat ediniz. Resimli bir sözleşme hazırlayınız. Sözleşmenin hangi şartlar altında geçerli olduğunu, davranışın gerçekleşmesi ve gerçekleşmemesi durumunda ne gibi sonuçların olacağını belirleyiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
83 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sözleşmeyi Kullanınız Sözleşmeyi kullanmadan önce küçük bir sözleşme uygulaması yapmanız çocuğun süreci anlaması ve sözleşmenin etkili olması açısından oldukça önemlidir. Sözleşmeyi doğru ve tutarlı bir şekilde uygulamaya çalışınız. Uygulama sırasında çocuğun davranışı tam olarak gerçekleştirdiğinden ve aynı şekilde sizin pekiştireci tam olarak verdiğinizden emin olunuz. Davranış istenilen sıklıkta ve düzeyde sergilenmeye başladıktan sonra yeni bir davranış için sözleşme hazırlayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
84 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUKendini Yönetme Kendini yönetme, çocuğun kendi davranışlarını kaydetmesi, daha sonra bu kaydetme sonucuna dayalı olarak kendisini pekiştirmesidir. Kendini kaydetme, çocuğun belirlenen davranışı gerçekleştirip gerçekleştirmediğine karar vermesi ve kaydetmesi; kendini pekiştirme ise, çocuğun gerçekleştirdiği davranışın ardından kendine uygun bir pekiştireç seçmesi olarak tanımlanabilir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
85 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışı Belirleyiniz Kendini yönetmede öncelikle çocuğun kaydını tutacağı davranışı belirleyiniz. Kaydedilecek davranışın çocuğun repertuarında olduğundan emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
86 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kayıt Tekniğine Karar Veriniz Kayıt tekniğine karar verirken davranışın sıklığının mı, süresinin mi kaydedileceğine dikkat ediniz. Seçeceğiniz kayıt tekniğinin çocuk tarafından kolaylıkla kullanılabiliyor olması önemlidir. Bu nedenle kayıt formunu çocuğun kullanabileceği bir şekilde düzenleyiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
87 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranış Ölçütünü Belirleyiniz Kendini yönetme sırasında çocuğun davranışı ne düzeyde sergilediğinde pekiştireci kazanabileceğini yani ölçütü belirleyiniz. Ölçütü belirlerken ölçütün çocuğun yapabildiği düzeyden çok aşağıda ya da yukarıda olmamasına ve ölçütün makul olmasına dikkat ediniz. Ölçütü belirledikten sonra ölçütün ne olduğunu çocuğa açıklayarak çocuğu bu konuda bilgilendiriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
88 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranış Ölçütünü Belirleyiniz Kendini yönetme sırasında çocuğun davranışı ne düzeyde sergilediğinde pekiştireci kazanabileceğini yani ölçütü belirleyiniz. Ölçütü belirlerken ölçütün çocuğun yapabildiği düzeyden çok aşağıda ya da yukarıda olmamasına ve ölçütün makul olmasına dikkat ediniz. Ölçütü belirledikten sonra ölçütün ne olduğunu çocuğa açıklayarak çocuğu bu konuda bilgilendiriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
89 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştireçleri Belirleyiniz Çocuk için etkili olacak pekiştireci belirleyiniz. Kendini Yönetmeyi Öğretiniz Kendini yönetmeyi öğretirken kullanılacak kayıt formu ve pekiştireçler hakkında çocuğa bilgi veriniz. Kayıt formunun nasıl kullanılacağını ve pekiştireçlerin nasıl talep edileceğini ya da alınacağını açıklayınız. Açıklamalarınızı tamamladıktan sonra kayıt formunun kullanımına ve pekiştireçlerin seçilmesini/talep edilmesini siz yaparak çocuğa gösteriniz. Sınıf içinde gerekirse canlandırma yapınız ve çocuğun kendini yönetmeyi kullanması için ona fırsatlar veriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
90 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kendini Yönetmeyi Kullanınız Kendini yönetmeyi kullanırken çocuğun tuttuğun kayıtların doğru olup olmadığını mutlaka kontrol ediniz. Kendini yönetmeyi kullanmaya başladığınızda, öncelikle çocuğun sadece kendini yönetmeyi kullanması önemli iken ilerleyen zamanlarda doğru kayıt tutup tutmadığı ve ölçütü karşılayarak pekiştireçleri talep edip etmediği de önemli hale gelmektedir. Zaman zaman çocuğun tuttuğu kayıtları kendi tuttuğunuz kayıtlar ile karşılaştırınız ve doğru kayıtları için çocuğu ayrıca pekiştiriniz. Kayıtların tutulmasında ve ölçütün karşılanmasında gerekirse çocuğa yardım ediniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
91 3. Yeni Davranışlar KazandırılmasıTaklit Etme Şekil Verme İpucu Sunma Zincirleme Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
92 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUTaklit Etme Taklit etme, bir modelin/örneğin davranışlarını ya da sözlerini benzer biçimde tekrarlamadır. Model olarak bir davranış gerçekleştirilmeli ve model davranış öncesi uyaran olmalıdır. Taklit edilen davranış modelin davranışından hemen sonra gerçekleştirilmelidir. Model ve davranış birbirine biçimsel benzerlik göstermelidir. Model ile davranış arasında kontrol edici bir ilişki olmalı yani yeni gerçekleştirilecek bir modelde de davranış benzer biçimde gerçekleştirilmelidir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
93 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Taklit Edilecek Davranışı Belirleyiniz Belirlediğiniz davranışın çocuk tarafından sergilenmiyor olduğundan ve çocuk için önemli bir davranış olduğundan emin olunuz. Davranışı belirlerken ayrıca bu davranışı sergileyebilmek üzere ne gibi önkoşul davranışlar gerektiğini ve çocuğun bu önkoşul davranışlara sahip olup olmadığına da dikkat ediniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
94 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Model Davranışları Seçiniz Model davranışlarını seçerken bu davranışların önceleri çocuk tarafından kolaylıkla gerçekleştirilebilecek davranışlar olmasına özen gösteriniz. Seçtiğiniz model davranışlarının doğru biçimde gerçekleştirildiğinden mutlaka emin olunuz. Aynı davranış için farklı örnekler belirlemeye çalışınız. Farklı örnekler çocuğun davranış repertuarını geliştireceği gibi çocuğun doğal ortamlara uyumunu da kolaylaştıracaktır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
95 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışı Taklit Etmeyi Öğretiniz Taklit etmeyi öğretirken öncelikle davranışı biçimsel olarak öğretiniz. Bu öğretim sırasında model davranışı sergilerken “Böyle yap.”, “Yaptığımı yap.” ya da “Benim gibi yap.” diyerek çocuktan davranışı tekrarlamasını isteyiniz. Çocuğun davranışı doğru taklit etmesini mutlaka pekiştiriniz. Çocuk davranışın farklı örneklerini biçimsel olarak gerçekleştirmeyi öğrendikten sonra davranışı uygun bağlamda kullanmayı öğretiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
96 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUŞekil Verme Şekil verme, çocuğa öğretilmek istenen davranışın benzerlerinin ya da yaklaşıklarının pekiştirilmesi yoluyla öğretilmek istenen davranışın kazandırılmasıdır. Önceleri davranışın en az benzeri pekiştirilirken giderek davranışın en fazla benzeri pekiştirilir. Sınırlı boyama, topa ayağıyla vurma, vb. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
97 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Son Davranışı Belirleyiniz Çocuğa öğretmek istediğiniz en son/uç davranışın ne olduğunu belirleyiniz ve bu davranışı açık biçimde tanımlayınız. Bu davranış sizin ana hedefiniz olacaktır. Belirlediğiniz davranışın çocuğun repertuarında olmadığından yani çocuk tarafından bilinmediğinden emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
98 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştirilecek İlk Davranışa Karar Veriniz ve Pekiştiriniz Pekiştirilecek ilk davranışa karar veriniz. Pekiştirilecek ilk davranışın, çocuğun az sıklıkta olsa da halen yapmakta olduğu ve son davranışın en az benzeri olan davranış olduğundan emin olunuz. Pekiştirilecek ilk davranışa karar verdikten sonra çocuk belirlediğiniz bu davranışı her sergilediğinde onu pekiştiriniz. Çocuk bu ilk davranışı yeterli sıklıkta ve düzeyde yapmaya başladıktan sonra davranışın daha benzeri olan diğer davranışa geçebilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
99 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Pekiştirilecek Diğer Davranışlara Karar Veriniz ve Pekiştiriniz Pekiştirilecek ilk davranışı belirledikten sonra, bu davranış ile son davranış arasında bulunan diğer benzer davranışları belirleyiniz ve sıralayınız. Bu benzer davranışlardan ilk sırada olan çocuk tarafından gerçekleştirildiğinde pekiştiriniz; ancak artık bir önceki davranışı kesinlikle pekiştirmemeniz gerektiğini aklınızdan çıkarmayınız. Süreci, tüm benzer davranışlar kazanılıncaya kadar sürdürünüz. Çocuk bir sonraki benzer davranışı sergilemez ise ipuçları kullanarak çocuğun sonraki benzer davranışı gerçekleştirmesini sağlayabilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
100 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Son Davranışı Pekiştiriniz İlk davranış ile son davranış arasındaki benzer davranışların tümü kazanıldıktan sonra çocuğa öğretmek istediğiniz en son davranışı pekiştiriniz. Son davranış istediğiniz sıklıkta ve düzeyde sergileninceye kadar son davranışı pekiştirmeye devam ediniz. Davranış istediğiniz düzeyde kazanıldıktan sonra davranışı pekiştirmeyi bırakınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
101 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUİpucu Sunma İpucu, çocuk davranışı gerçekleştirmeden önce, çocuğun davranışı doğru biçimde gerçekleştirmesini sağlamak üzere yapılan yardımdır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
102 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışı Belirleyiniz Çocuğa öğretmek istediğiniz davranışı belirleyiniz ve bu davranışın çocuk için işlevsel olduğundan emin olunuz. Kullanacağınız İpucunu Belirleyiniz İpucunu belirlerken çeşitli ipucu türleri olduğunu ve ipuçlarının da pekiştireçler gibi çocuklar için bireysellik göstereceğini unutmayınız. İpucunu belirlerken mümkün olduğunca çocuk için en az kısıtlayıcı ipucunu tercih ediniz ve gerektiğinde birden fazla ipucunu aynı anda kullanabileceğinizi aklınızda tutunuz. En az kısıtlayıcı ipucu, çocuğun özgürlüğünü en az engelleyen, kısıtlayan ipucudur. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
103 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… İpucu Hiyerarşisine Karar Veriniz İpuçlarını nasıl bir sırayla kullanacağınıza karar veriniz. Çocuğun bireysel özelliklerine ve davranışın yapısına göre ipuçlarını en az yardım sağlayacak olandan en çok yardım sağlayacak olana ya da bunun tam tersi biçimde en çok yardım sağlayacak olandan en az yardım sağlayacak olana doğru sıralayabilirsiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
104 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
105 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… İpucu Sununuz Davranışı başlatması için çocuğa bir yönerge veriniz. Yönergeyi verdikten sonra ipucu hiyerarşisinde yer alan ilk ipucunu sunarak çocuğun davranışı başlatmasını ya da gerçekleştirmesini sağlayınız. Giderek ipucunu artırma hiyerarşisine göre, çocuk ilk düzeydeki ipucu ile davranışı gerçekleştiremediğinde bir üst düzeydeki ipucunu sununuz. Giderek ipucunu azaltma hiyerarşisine göre, çocuk ilk düzeydeki ipucu ile davranışı belli bir doğrulukta sergiler hale geldiğinde ipucunu giderek azaltarak silikleştiriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
106 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUZincirleme Kazandırılacak davranışlardan bazıları karmaşık ve çok basamaklı davranışlar olabilir. Böyle durumlarda bu davranışlar küçük parçalara bölünerek yani zincirleme tekniği kullanılarak öğretilebilir. Zincirleme, bir davranışın küçük (alt) basamaklara bölünüp çocuğa bu basamaklardan her birinin belli sırayla öğretildiği bir tekniktir. Zincirlemede; ileriye zincirleme, geriye zincirleme ve tüm basamakların bir arada öğretimi olmak üzere üç tür yaklaşımdan birisini kullanarak öğretim yapmak mümkündür. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
107 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Davranışı Belirleyiniz Çocuğa öğretmek istediğiniz davranışın işlevsel ve küçük basamaklardan oluşan zincirleme bir davranış olmasına dikkat ediniz. Davranışı Analiz Ediniz/Alt Basamaklara Ayırınız Analiz işlemini, davranışı kendiniz yaparken not etmek ya da davranışı gerçekleştiren başka bireyleri gözlerken basamakları yazmak yoluyla gerçekleştirebilirsiniz. Analizi yaparken belirleyeceğiniz alt basamakların her birinin öğretilebilecek büyüklükte olmasına dikkat ediniz. Selamlaşma davranışı Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
108 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kullanacağınız Zincirleme Türüne Karar Veriniz İleriye zincirleme: davranışın öğretimine analizdeki ilk basamakla başlanması, her denemede tek bir basamağın öğretilmesi ve bu basamak öğrenildikten sonra sırasıyla sonraki basamakların öğretilmesi Geriye zincirleme: davranışın öğretimine analizdeki son basamakla başlanması, her denemede tek bir basamağın öğretilmesi ve bu basamak öğrenildikten sonra sırasıyla önceki basamakların öğretilmesi Tüm basamakların bir arada öğretimi: her denemede analizdeki tüm basamakların birlikte öğretilmesi Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
109 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Zincirlemeyi Kullanınız Davranışı belirleyip alt basamaklara ayırdıktan ve zincirleme türüne karar verdikten sonra zincirlemeyi kullanın. Bu süreçte seçtiğiniz zincirleme türüne uygun olarak ipucu sunmada izlediğiniz basamakları izleyerek öğretim yapın. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
110 4. Problem Davranışların AzaltılmasıAyrımlı Pekiştirme Yeniden Yönlendirme Sönme Tepkinin Bedeli Mola Aşırı Düzeltme Ceza Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
111 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUAyrımlı Pekiştirme Ayrımlı pekiştirme, problem davranışların görmezden gelinmesi ve olumlu davranışların pekiştirilerek artırılması sürecidir. Problem davranışları kontrol etmek üzere kullanılan en ılımlı tekniktir. Beş farklı biçimde uygulanabilir: Karşıt davranışları: aynı anda yapılamayacak davranışlar, arkadaşına vurma-parmak boyası Alternatif davranışları: problem davranışın uygun/olumlu şekli, ben ben diyerek parmak kaldırma-sessiz parmak kaldırma Diğer davranışları: belli süre problem davranış sergilenmediğinde bu sürenin sonunda, arkadaşının saçını çekmeyen çocuğu etkinlik sonunda Sık yapılan: biline ama sık kullanılmayan, selamlaşma Seyrek yapılan: çok yapılınca görmezden gelme, seyrek yapılınca pekiştirme, sürekli el yıkama-sadece yemekten önce Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
112 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem Davranışı Belirleyiniz Çocuğun sergilediği problem davranışı belirleyiniz. Problem davranışın nasıl bir davranış olduğunu ve hangi sıklıkla gerçekleştiğini ortaya koyunuz. Ayrımlı Pekiştirme Türüne Karar Veriniz Problem davranışın yapısını ve hangi sıklıkla gerçekleştiğini belirledikten sonra hangi ayrımlı pekiştirme türünü kullanacağınıza karar veriniz. Pekiştirilecek Davranışı Belirleyiniz Pekiştirilecek davranış karşıt, alternatif ya da diğer davranış olabilir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
113 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Ayrımlı Pekiştirmeyi Uygulayınız Ayrımlı pekiştirmeyi uygularken problem davranışı görmezden geliniz, olumlu davranışı (karşıt, alternatif, diğer, sık, seyrek) pekiştiriniz. Uygulama sırasında tutarlı bir uygulama yaptığınızdan ve kararlı olduğunuzdan emin olunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
114 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUYeniden Yönlendirme Yeniden yönlendirme, çocuğun problem davranışı sergilediği anda problem davranışın durdurulması ve çocuğun problem davranışla uyuşmayan olumlu bir davranış yapmak üzere yeniden yönlendirilmesidir. Örneğin, sınıfta arkadaşlarının saçını çeken bir çocuğun arkadaşının saçını çekme üzere uzandığında elini tutup halen devam etmekte olan boyama etkinliğine yönlendirilmesi ya da çöpünü yere atmak üzere olan bir çocuğu elinden tutarak çöp kutusuna yönlendirilmesidir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
115 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem Davranışı Yakalayınız Çocuğun sergilediği problem davranışı yakalamaya çalışınız. Problem Davranışı Durdurunuz Çocuğu problem davranışı sergilerken gördüğünüz anda çocuğa bakarak adını söyleyiniz. Durmasını söyleyerek davranışı durdurunuz. Bu sırada mümkün olduğunca yumuşak ama kararlı bir ses tonu kullanmaya özen gösteriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
116 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Yeni Davranışa Yönlendiriniz Yeniden yönlendirmenin etkili olabilmesi için problem davranışı durdurduktan sonra çocuğu sessiz ve hızlı bir şekilde sınıfta halen devam etmekte olan davranışa ya da yeni bir davranışa yönlendiriniz. Çocuk yeni davranışı sergilemeye başladığında çocuğu hemen pekiştiriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
117 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUSönme Sönme, problem davranışın sürmesini sağlayan pekiştirecin (arkadaş ya da öğretmen ilgisi) ortadan kaldırılmasıdır. Özellikle ilgi elde etmek üzere sergilenen problem davranışlar için kullanımı uygundur. Örneğin, çocuk küfrettiğinde siz çocuğa kızıyorsanız ve siz kızdıkça çocuk daha fazla küfrediyorsa, büyük olasılıkla problem davranış öğretmen ilgisini çekmek üzere gerçekleştiriliyordur. Bu durumda siz çocuğa kızmayı bırakırsanız yine büyük olasılıkla problem davranış önce artabilir; ancak teknik tutarlı olarak uygulandığında bir süre sonra azalarak ortadan kalkacaktır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
118 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem Davranışı Belirleyiniz Çocuğun sergilediği problem davranışı belirleyiniz. Problem davranışın nasıl bir davranış olduğunu ve hangi sıklıkla gerçekleştiğini ortaya koyunuz. Problem Davranışın Nedenini Belirleyiniz Çocuğun sergilediği problem davranışı belirledikten sonra bu davranışın nedeni belirleyiniz. Sönme uygulayabilmeniz için problem davranışın nedeninin ilgi (öğretmen, arkadaş ya da anne baba) elde etme olduğundan emin olunuz. Problem davranışın nedeni ilgi elde etme olmadığında bu tekniğin etkili olmayacağını aklınızdan çıkarmayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
119 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Sönmeyi Kullanınız Sönmeyi uygulamak için problem davranışa hiçbir tepkide bulunmayınız, problem davranışın karşıtı ya da alternatifi olan olumlu davranışı ise pekiştiriniz. Sönmeyi uygularken ilk başlarda davranışın sıklığı ya da yoğunluğu çok fazla artar ya da davranış farklı biçimlerde sergilenir. Bu duruma sönme patlaması adı verilir. Sönme patlaması gerçekleştiğinde sönme işe yaramaya başlamış demektir. Sönmeyi tutarlı ve kararlı biçimde uygulamaya devam ediniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
120 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUTepkinin Bedeli Bedel ödeme olarak da adlandırılan tepkinin bedeli, çocuğun daha önce sergilediği olumlu davranışlar için elde ettiği pekiştireçlerin problem davranış sergiledikten sonra geri alınmasıdır. Günlük yaşamda en fazla kullanılan tekniktir, dolayısıyla da sosyal yaşama oldukça uygundur. Tepkinin bedelinde çocuğun olumlu davranışları pekiştirilmeye devam edilir, bu yararı nedeniyle de oldukça fazla tercih edilen bir tekniktir. Sembol pekiştirme sistemiyle birlikte kullanımı oldukça yaygındır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
121 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem Davranışı Belirleyiniz Çocuğun sergilediği problem davranışı belirleyiniz. Problem davranışın nasıl bir davranış olduğunu ve hangi sıklıkla gerçekleştiğini ortaya koyunuz. Olumlu Davranışları Pekiştiriniz Problem davranış sergileyen çocuğun olumlu davranışlarının pekiştirilmesi gerekir, çünkü bu teknikte çocuğun pekiştireç borçlanması söz konusu olmadığı için tekniğin uygulanması açısından çocuğun yeterli miktarda pekiştireci olmalıdır. Tepkinin bedelini kullanacağınız zaman mümkün olduğunca sembol pekiştireçleri tercih ediniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
122 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Tepkinin Bedelini Açıklayınız Tepkinin bedelini kullanmadan önce, çocuğa tekniğin kurallarını ve tekniğin nasıl kullanılacağını açıklayınız. Bu açıklama sırasında hangi davranışlar için ne kadar pekiştirecin geri alınacağına mutlaka yer veriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
123 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Tepkinin Bedelini Kullanınız Tepkinin bedelini sembol pekiştirme sistemi ile birlikte kullanmaya özen gösteriniz. Çocuğun olumlu davranışlarını pekiştiriniz ve problem davranışının hemen ardından belirlenen miktardaki pekiştireci çocuktan geri alınız. Pekiştireçleri geri alırken çocuğa kızmak yerine ona olumlu davranışlarından sonra pekiştireçleri kazanabileceğini söyleyiniz. Çocuğun elinde pekiştireci kalmadığında çocuğun borçlanması yoluna gitmeyiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
124 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUMola Mola, çocuğun problem davranış sergilemesinin hemen ardından pekiştireçlerden ya da pekiştireç özelliği gösteren ortamlardan fiziksel olarak uzaklaştırılmasıdır. Üç farklı biçimde mola uygulaması yapılabilir. Çocuk etkinlik ortamından uzaklaştırılır; ancak çocuğun bulunduğu yerden etkinliği izlemesine izin verilir. Çocuk etkinlik ortamından uzaklaştırılır, yüzü duvara döndürülür ve etkinliği izlemesine izin verilmez. Çocuk etkinliğin gerçekleştirildiği ortamdan tamamen uzaklaştırılır ve pekiştireç etkisi olmayan başka bir ortama konur. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
125 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem Davranışı Belirleyiniz Çocuğun sergilediği problem davranışı belirleyiniz. Problem davranışın nasıl bir davranış olduğunu ve hangi sıklıkla gerçekleştiğini ortaya koyunuz. Problem Davranışın Nedenini Belirleyiniz Problem davranışın nedeni belirleyiniz. Mola uygulayabilmeniz için problem davranışın nedeninin kaçma (etkinlik, nesne, ilgi ya da duyusal uyaran) olmadığından emin olunuz. Problem davranışın nedeni kaçma olduğunda bu tekniğin etkili olmayacağını aksine bu tekniğin bir pekiştireç olacağını aklınızdan çıkarmayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
126 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Mola Türünü Belirleyiniz Çocuğun hangi problem davranışı sergilediğinde hangi mola türünü kullanacağınızı önceden belirleyiniz ve çocuğu bu konuda bilgilendiriniz. Mola uygulamasının hem çocuk için hem de sizin için bir sürpriz olmasını engelleyiniz. Küçük çocuklarda mümkün olduğunca çocuğun sınıfta kalmasını sağlayacak mola türünü kullanınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
127 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Molayı Kullanınız Mola ile ilgili çocuğu bilgilendiriniz. Çocuğun olumlu davranışlarını pekiştiriniz, problem davranışlarında ise molayı tutarlı bir biçimde uygulayınız. Molayı kullanırken çocuğun uzaklaştırıldığı etkinliğin ya da ortamın çocuk için pekiştirici olduğundan, mola ortamının ise pekiştireci olmadığından emin olunuz. Ayrıca mola ortamının çocuk için tehlike oluşturacak bir ortam olmamasına dikkat ediniz. Mola süresinin birkaç dakika (1-5 dakika) olmasına ve çok uzamamasına özen gösteriniz. Mola süresince çocukla etkileşim kurmayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
128 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUAşırı Düzeltme Aşırı düzeltme, çocuğun problem davranış sergilemesi sonucu çevrede oluşturduğu olumsuz etkileri çocuğa düzelttirmedir. Aşırı düzeltme iki şekilde uygulanabilir: Onarıcı aşırı düzeltme, çocuğun problem davranış sergilemesi sonucu çevrede oluşturduğu olumsuz etkileri düzeltmesi ya da çevreyi eski haline dönüştürmesidir. Örneğin, sırasını boyayan çocuğun sırasını temizlemesi Olumlu alıştırmalarla aşırı düzeltme, çocuğun problem davranışı sergilemesinin ardından davranışın uygun biçiminin fazla sayıda tekrarlatılmasıdır. Örneğin, arkadaşına vuran çocuğun, o arkadaşının yanı sıra sınıftaki tüm arkadaşlarından özür dilemesi Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
129 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Problem Davranışı Belirleyiniz Çocuğun sergilediği problem davranışı belirleyiniz. Problem davranışın nasıl bir davranış olduğunu ve hangi sıklıkla gerçekleştiğini ortaya koyunuz. Aşırı Düzeltme Türüne Karar Veriniz Problem davranışın yapısına bağlı olarak aşırı düzeltme türüne karar veriniz. Belirlediğiniz aşırı düzeltme türünün problem davranışla doğrudan ilişkili olduğundan emin olunuz. Aşırı düzeltme için seçtiğiniz tepki çocuk tarafından yapılamayacak güçlükte bir davranış ise ona sağlayacağınız yardımı belirleyiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
130 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Aşırı Düzeltmeyi Kullanınız Çocuğun problem davranışı sergilemesinin hemen ardından aşırı düzeltmeyi uygulayınız. Çocuktan yapmasını istediğiniz davranışın problem davranışla doğrudan ilişkili olmasına dikkat ediniz. Çocuğun yapmasının güç olduğu davranışlarda ona yardım ediniz. Aşırı düzeltme uygulaması sonucunda olumsuz etkileşim ortaya çıkabilir dolayısıyla bu uygulamanın sınıftaki öğrenme ortamını olumsuz etkilememesine özen gösteriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
131 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUCeza Ceza, çocuğun problem davranış sergilemesinin hemen ardından hoşa gitmeyen bir uyaran (sözel ya da fiziksel) sunulmasıdır. Örneğin, arkadaşına vuran bir çocuğa tüm arkadaşlarının önünde bağırmak ya da çocuğun kollarını sıkarak onu engellemek cezadır. Eğitim ortamlarında kullanılması uygun değildir. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
132 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU4. KISIM: Kriz Yönetimi Kriz yönetimi, güvenliği tehdit eden ve öğretimi tamamen kesintiye uğratan problem davranışları kontrol altına almaktır. Kriz yönetimi ile problem davranışlara anında müdahale ederek problem davranışları durdurabilirsiniz; ancak bunun tamamen geçici bir çözüm olduğunu unutmayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
133 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kriz Yönetiminin Planlayınız Bir kriz planı hazırlayınız. Yöneticiler de dahil olmak üzere okuldaki tüm personelin katıldığı bir toplantıda hazırladığınız kriz planının güçlü ve zayıf yönlerini tartışınız. Kriz planınızda, çocuğa anında nasıl tepkide bulunacağınız, ilkyardım ya da tıbbi yardım gerekli olursa kimlerden yardım isteyeceğiniz, çocuğun ailesi ile nasıl etkileşime gireceğiniz ve onları nasıl bilgilendireceğiniz ve çocuğu kısıtlama/durdurma politikanız yer almalıdır. İyi harılanmış bir kriz planında tepkilerin tümü yer alır. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
134 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kriz Anında Güvenliği Sağlayınız Çocuğun sergilediği problem davranış kendine veya başkalarına zarar verecek bir davranış ise öncelikle güvenliği sağlayınız. Kriz anında çocuklardan birisi zarar görmüşse çocuğun ilkyardıma ya da tıbbi yardıma gereksinimi olup olmadığını belirleyiniz. İlkyardıma ya da tıbbi yardıma gereksinim varsa, hemen yardım isteyiniz. Bu sırada sözel olarak ikna etmek ya da kibarca tutmak yoluyla problem davranış sergileyen çocuğu mağdur çocuktan uzak tutunuz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
135 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Kriz Anında Güvenliği Sağlayınız Eğer sınıfta iki öğretmen iseniz birinizin zarar gören, diğerinizin ise problem davranış sergileyen çocukla ilgilenmesi en uygun yol olacaktır; ancak problem davranış sergileyen çocuğun arkadaşının zarar gördüğünü fark etmesini sağlamanız önemlidir. İlk yapılacak konuşmada problem davranış sergileyen çocuğa arkadaşının üzgün ve zarar görmüş olduğunu, bu durumun daha sonra konuşulacağını ifade ediniz. Güvenliği sağladıktan sonra çocukları sakinleştirmek üzere çatışmayı çözümleme stratejilerini kullanınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
136 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Çatışmayı/Sorunu Çözümleyiniz Güvenlik önlemleri aldıktan sonra sorunu çözümleyiniz. Beş basamağı izleyiniz. Uzlaşmayı/arabuluculuğu başlatınız Sorunu tanımlayınız Alternatif çözüm önerileri geliştiriniz Çözüm üzerinde görüş birliği sağlayınız İzleyiniz Çatışmayı/sorunu çözümleme süreci etkili olmadığında alternatif bir plan uygulayınız. Krizlere hazır olmanız, kriz anında rastgele davranmamanız ve bir plan çerçevesinde müdahale etmeniz gerektiğini kesinlikle unutmayınız. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
137 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Alternatif Plan Uygulayınız Çatışmayı/sorunu çözümleme süreci etkili olmadığında alternatif bir plan uygulayınız. Mağdur çocuk ilkyardıma ya da tıbbi yardıma gereksinim duyarsa, bu durum daha öncelikli olacaktır. Problem davranış sergileyen çocuk sakinleşmemişse onu sakinleştirmeye çalışınız ya da onu sakinleştirmek üzere bir personelden yardım isteyiniz. Yardım istemek üzere diyafonu, dahili telefonu ya da cep telefonunuzu kullanabilirsiniz. Eğer bu tür donanımlar yok ise uygun bir çocuğu yardım istemek üzere gönderiniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
138 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUdevam… Çocuğun Ailesi İle İletişime Geçiniz Kriz planınızda çocuğun problem davranış sergilemesi durumunda aileyle nasıl iletişime geçeceğiniz konusuna açıkça yer veriniz. Aileden kiminle iletişime geçeceğinizi daha önceden belirlemiş olunuz. Çocuğun ailesiyle iletişime geçtiğinizde suçlamalarda bulunmak yerine okulda gerçekleşen olay ve sonuçları konusunda aileyi bilgilendiriniz. Aileyi uygun oldukları zamanda bu konuyla ilgili görüşmek üzere okula davet ediniz. Mağdur çocuğun ailesini mutlaka bilgilendiriniz. Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU
139 Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLUÖRNEK OLAY NE DİYOR? Doç. Dr. Hatice BAKKALOĞLU