1 SOLUNUM FONKSİYONLARININ SÜRDÜRÜLMESİNDE HEMŞİRELİK UYGULAMALARIProf. Dr. Ayten DEMİR ANKARA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ FAKÜLTESİ

2 Hava ya da oksijen en temel fizyolojik insan gereksinimidirHava ya da oksijen en temel fizyolojik insan gereksinimidir. İnsan yaşamı oksijenin vücut hücrelerine ulaşması ve hücrelerden karbondioksitin uzaklaştırılmasına bağlıdır.

3 SOLUNUM SİSTEMİ ANATOMİSİ ve FİZYOLOJİSİ

4 Üst Solunum Yolları Burun Farenks Larenks Trakea

5 Alt Solunum Yolları Akciğerler :Toraks boşluğunda yer alır. Mediastinum iki akciğeri ayırmıştır. Sağ akciğer 3 lob Sol akciğer 2 lob Sağ akciğer yukarıda, sol akciğer daha küçüktür. Plevra: akciğerin dış yüzeyini kaplayan zar Visseral plevra :akciğer ile temas Paryatal plevra: göğüs kafesi ile temas

6 Alt Solunum Yolları Bronşlar:Karenadan sonra sağ ve sol 2 ana bronşa ayrılır. Bronşlar Bronşiyoller Terminal bronşcuklar Solunum bronşcukları Alveol kanalı

7 Alt Solunum Yolları Alveoller: Zengin kılcal damar ağıAlveolar sac Alveoli Alt Solunum Yolları Alveoller: Zengin kılcal damar ağı Kan ile gaz alışverişi Sürfaktan salgısı (akciğerlerin kollebe olmasını önlenmesi)

8 Ventilasyon : Solunum fizyolojisiHavanın atmosferden akciğere akciğerlerden atmosfere hareketi. İnspirasyon: (soluk alma) Havanın akciğerlere çekilmesi işi.Aktif bir süreçtir. Ekspirasyon: (soluk verme) Akciğerlerdeki havanın dışarı atılması işi. Pasif bir süreçtir.

9 Solunum fizyolojisi Diffüzyon: Perfüzyon: Oksijenin taşınmasıOksijenin alveolerden akciğer dolaşımına, karbondioksitin de aksi yönde akciğer dolaşımından alveollere geçmesi olayıdır. Perfüzyon: Oksijenin taşınması Plazmada eriyik halde(%3) O2+Hb HbO2 (oksihemoglobin) (%97) Karbondioksitin taşınması Metabolik süreçlerin yan ürünü,Besinlerdeki karbonun oksidasyonu sonucu oluşur. Alveollerden solunumla atılır.

10 Solunumun DüzenlenmesiMedulla oblangata ve pons’da bulunan solunum merkezi tarafından düzenlenir.Bu merkezden çıkan uyarılar spinal kord yoluyla diyafragma ve intercostal kasları innerve eden sinirlere ulaşır. Solunum merkezi kimyasal ve refleks yapılarla kontrol edilir. Kan kimyasındaki değişimlerin ventilasyon üzerindeki etkileri solunum kemoreseptörleri aracılıyla olmaktadır. Solunum merkezinin uyarılması medlla oblanga,karotis ve aortada bulunan kemoreseptörler aracılıyla olmaktadır. Kan pH sı , pCO2 ve PO2 basıncının azalması ve ya artması solunum merkezinin uyarılmasına sebep olur. Bunlardan özellikle pCO2 basıncı özellikle etkiler.

11 Solunumun Özelliklerinin DeğişmesiBazı terimler… Hiperventilasyon : Solunumun hızlı, derin ve uzamış olduğu durum. Hipoventilasyon: Solunumun hız ve derinlik olarak yavaşladığı durum. Hipoksi: Dokulardaki oksijenin yetersiz olduğu durum Siyanoz: Oksijen gereksiniminin yeterli karşılanmadığı durumlarda deri ve mukoz memranların kirli, mavimsi –mor ir renk almasıdır. Dispne :Güç soluk alıp verme Apne : Solunumun geçici veya kalıcı olarak durması Bradipne :Solunum hızının dk 10’un altına düşmesi.

12 Bazı terimler… Takipne: Solunum hızının dk. 24 ‘ün üzerinde olmasıdır. Derinliği değişmemiştir. Cheyne –stokes solunum : Solunum dengesi yavaş ve yüzeyel başlar. Solunum hızı ve derinliği derece derece artar, belli bir derinlikten sonra solunum tekrar derece derece yavaşlar ve yüzeyelleşir. Bu dönemin hemen ardından sn süren bir apne dönemi vardır. Kusmaul solunum : Solunum anormal biçimde derin ve hızlı. Anoksi: Yerel ya da genel olarak oksijenin tamamen yokluğudur. Biot solunum: Takipne ve apnenin periyodik olarak birbirini izler. Wheezing: Hırıltılı solunum.

13 Derin solunum egzersizleriSolunum yüzeyel olursa sekresyonların akışı yerçekimiyle akciğerlerin üst kısmından alt kısmına doğru birikmeye eğilimlidir. Yüzeyel solunum akciğerlerin yanlıca üst kısımlarını havalandırır. Akciğerlerin alt kısmının ventilasyonu ve öksürüke sekresyonların atılması için tam eksiprasyon ve inspirasyonlu derin solunum gereklidir.

14 Ekspirasyonun uzatılması: Hasta derin bir nefes alır, nefesini verirken dudaklarını büzdürür.havayı içinden dörde kadar sayarak yavaş bir şekilde bırakır. Böylece akciğerin kullanılmayan alanları da solunuma katılarak , akciğer hacmi arttırılmış olur.

15 Öksürük egzersizleri Hastalara istemli olarak nasıl öksürecekleri öğretilmelidir. Derin solunum egzersizi hastaya üç kez yaptırılarak , hastanın öksürük refleksinin uyarılması sağlanır. Üçüncü nefesi verirken hastanın öksürmesi istenir. Hemşire hastanın insizyon yerinin üzerine havlu koymasını sağlamalıdır.

16 Solunuma yardımcı cihazların kullanılmasıBunlar , görme duyusu ile geribildirim sağladığı için hastayı derin solunuma teşvik eder.

17 Spirometre Atelektazinin tedavisinde ve önlenmesinde postoperatif devrede kullanılır. Spirometre aleti , iki veya daha fazla odacığa ayrılmıştır. Her gözde hareket eden bilyeler vardır. hasta nefes aldıkça bu bilyeler yukarı doğru hareket eder ve bunların yukarı çıkması inspirasyonun kuvvetli olduğunu gösterir. Spirometre 1-4 saatte bir kullanılır.

18 Mekanik ventilatör Diyafragma ve torasik kavite körükleyici fonksiyonunu yapamadığı zaman kullanılan cihazlardır. Mekanik ventilatör solunumu ayarlanmış sürelere göre devam ettitir. Hasta, doğal solunumu ile yaşamı için gerekli oksijen ve karbondioksit düzeylerini sağlayamadığı ya da diğer oksijen sağlayıcı yöntemler yeterli olmadığı zaman kullanılır.

19 POSTURAL DRENAJ Akciğerlerin çeşitli segmentlerinde biriken sekresyonların uygun pozisyonda , perküsyon ve vibrasyon hareketlerini kullanarak çıkarılması işlemidir. Akciğer hemorojisi , KİBAS’ın yükselmesi ve hipoksi gibi durumlarda yapılmaz hastaya trendelenburg pozisyonu verilmez . İşlem sırasında hasta dispne yönünden gözlemlenmelidir.

20

21 ASPİRASYON TEKNİKLERİHasta solunum yolları sekresyonlarını öksürerek çıkaramadığı zaman, hemşire hava yolunu sekresyonlardan arındırmak için aspirasyon uygulamalıdır. Aspirasyon: Aspirasyon alt yada üst solunum yollarında biriken sekresyonları, negatif basınç sağlayan aspiratör aletiyle emme işlemidir. Aspiratör: Aspirasyon işleminde kullanılan negatif basınç sağlayarak emme işlemini yapan alettir. Üst solunum yollarının aspirasyonu burun , ağız, orofarenksi içerir.alt solunum yolunun aspirasyonu , trekeayı bazende derin aspirasyonda sağ ve sol ana bronşları içerir.

22 Oksijen Tedavisi Oksijen tedavisi, normal arteriyel oksijen basıncını sürdüremeyen hastalara uygulanır. Kan oksijen düzeyinin düşük olması yaşamı tehdit eder ve acil müdahale gerektirir. Acil müdahale edilmezse kalp ve solunum yetersizliği , şok, pnömoni, pulmoner ödem, hava yolu obstrüksiyonu gelişmesine neden olabilir. Oksijen gazı kokusuz, tadı olmayan renksiz ve yanmayı destekleyen bir gazdır. Hastaya tedavi amacıyla verilen oksijen, oksijen tüpünden yada merkezi sistemden kaynaklanır. Normalde inspire edilen havanın oksijen oranı %20-21 ‘dir. İnspire edilen javanın %4 kullanılır, geri kalan %16 ‘sı expirasyonla dışarı atılır. Hipoksinin nedenleri kanın hemoglobin seviyesinde azalma, solunan havada oksijen konsantrasyonun az olması , dokuların kandan yeterince oksijen alamamaması, alveollerden kana oksijenin diffüzyon yeteneğinin azalması.

23 Oksijen tüpünün hazırlanmasıOksijen tüpünün üzerinde iki tane vana vardır. Birinci vana tüp içindeki oksijen basıncını gösterir. İkinci vana hastaya gönderilecek oksijen yoğunluğunu ayarlamak için kullanılır. (flowmetre).Oksijen tüpü hastanın yatağının yanına getirilir. Hemşire nemlendirici haznenin 2/3 ‘ünü distile steril suyla doldurarak flowmetrenin altına takıp yerleştirir. Bağlantı tüpü ve kullanılacak oksijen verme aracı nemlendirici haznenin üzerindeki boruya takılır.

24 Merkezi sistem oksijen kaynağıMerkezi sitemde oksijen manometresi, flowmetre ve nemlendirici haznesi hasta odasının duvarında bulunan oksijen kaynağına manometre kuvvetle bastırılıp ok yönünde döndürülerek monte edilir. Hasta tarafından inspire edilen havanın miktarı , dakika akı hızına, kullanılan aygıtın tipine, solunum hızına , ventilasyonun derinliğine bağlıdır. Oksijen tedavisinin etkinliği arter kan gazlarının analizi ile kontrol edilebilir. Normal PO mmHg olmalıdır.

25 Oksijen Verme yöntemleriNazal kanül Nazal kateter Oksijen maskesi Oksijen çadırı Mekanik ventilatörler

26 Nazal kateter Oksijen kateteri burunda nazofarenkse yerleştirilir.Kullanılan kateter plastik veya plastikten yapılmış olup uçtaki 2.5 cm lik kısımda birkaç delik bulunur. Hemşire hastaya işlemi açıklar ve hastaya semifowler yada fowler pozisyonu verir. (bu pozisyon akciğerlerin maksimum seviyede enişlemesini sağlar) daha sonra kateter oksijen sistemine bağlanır. Kateterin uç kısmından itibaren hastanın burun ucu ile kulak memesi arasındaki mesafe dıştan ölçülüp işaretlenir. Kateter distile su veya serum fizyolojik ile ıslatılır. Ancak hiçbir şekilde yağlanmaz . Çünkü yağlı madde trekea ve akciğerlereaspire edilip ciddi irritasyon ve pnomoniye sebeb olabilir.

27 Oksijen maskesi Maske ile oksijen ağız ve burundan aynı anda verilir.Hastanın cildi yağlıysa önceden temizlenmelidir. Uygulama sırasında cilt nemlendiği için sık sık kurulanmalıdır. Maskenin içinde ekspirasyon havasının birikmesni ve tekrar solunmasını önlemek için 5lt / dk dan daha fazla akışta oksijen uygulanması gerektiğinde kullanılır. Orta yoğunlukta (%40-60) oksijen sağlar. Yemek sırasında ve konşurken çıkarılıp nazal kanüle geçilmelidir. Hasta klostrofobi hissedebilir, emosyonel desdek verilmelidir. Yüksek konsantrasyonda oksijen verilmek isteniyorsa (10lt/dk =%70 konsantrasyon ) Ventari ve Reservoir tipi maske kullanılır. Basit tip maskeler kullanılıyorsa akış hızı 6-8 lt/dk =%50-60 konsantrasyonda olmalıdır.

29 Oksijen Tedavisinde Hemşirenin SorumluluklarıOksijen akış hızını ve konsantrasyonunu düzenli aralıklarla kontrol eder. Nemlendirme aygıtının (humidifer) çalışıp çalışmadığını kontrol eder. 2/3’üne kadar steril distile su ile dolu olmasını sağlar. Hastanın solunum hız ve derinliğini kontrol eder. Yüz maskesi ya da ventüri maske kullanıyorsa, hasta bir şey yiyeceği ya da içeceği zaman kısa bir süre için çıkartılır. Oksijen yanmayı destekleyen bir gaz olduğundan ortamda yangın çıkarabilecek her şey ortamdan uzak tutulur. Oksijen tedavisine son verildiğinde hastaya sakin ve rahat bir ortam sağlar.

30 Oksijen tedavisinin komplikasyonlarıEnfeksiyon: oksijen basınçla verildiğinden kullanılan malzeme kirli ise enfeksiyon ajanları basınçla alt solunum yollarına gönderilir. Yangın/yanıklar: Oksijen tek başına yanıcı bir madde değildir. Yanmayı destekler. Solunum mukozasında irritasyon ve sekresyonda kuruluk: nemlendirilmeden kullanıldığında görülebilinecek durum. Solunum depresyonu: oksijen hastaya sürekli ve yüksek konsantrasyonda verilirse solunum merkezi uyarılmaz. Oksijen zehirlenmesi: yüksek konsantrasyondaki oksijen gözler, akciğerler ve santral sinir sisteminde toksik etki yapar. Yüksek konsantrasyondaki oksijen alveollerde basıncı arttırarak atelektaziye neden olur. Körlük : yenidoğan ve premetüre bebeklere %40 yoğunluğun üzerinde oksijen verilince retrorenal fibroplazi sonucu körlük oluşur.

31 TRAKEOTOMİ Trekeanın yukarı kısmında meydana gelen bir tıkanıklık nedeniyle (tümör, ödem, yabancı cisim) solunumun engellendiği durumlarda, soluk alıp vermeyi başka bir yoldan sağlamak amacıyla, trakeada trakeal kıkırdağın altında genellikle 2,3,4. trakeal halkalar arasında bir insizyonla delik açılmasıdır. Hava yolu açıklığını sağlamak, aspire edimiş olan yabancı cismi çıkarmak , biyopsi almak, trakeadaki bir lezyonu kaldırmak amacıyla yapılır.

32 Trakeostomi Trakeostomi: Endikasyonları:Açılan insizyon ile trakeanın dışarıya ağızlaştırılmasına trakeostomi denir. Endikasyonları: Solunum merkezini deprese eden durumlar Hava yolu obstrüksiyonları ( tümör, travma, yabancı cisim gibi) Mekanik ventilatör kullanmayı gerektiren durumlarda

33 Trakeostomi Normal konuşma yeteneğini azaltır.DEZAVANTAJLARI Trekeabronşiyal sistemdeki cc’lik ölü mesafede %10-15 kazanç sağlanır. Hava akımına olan direnç azaltılarak alveoler ventilasyon daha etkin hale gelir. Aspirasyon olasılığı azalır. Trekeanın temizlenmesini kolaylaştırır. Trakea yoluyla ilaç uygulanmasına olanak sağlar. Normal konuşma yeteneğini azaltır. Normal hava yolunun sağladığı havayı ılıtma, filtre etme ve nemlendirme fonksiyonlarının kaybolması enfeksiyon riskini ve mukozada kuruma riskini artırır. AVANTAJLARI

34 TEŞEKKÜRLER