1 W Y K Ł A D D R U G I Prawo precedensów Porównanie systemów prawnych

2 SYSTEM PRAWA ANGLIA, XIII w. COMMON LAW WYROKI SĄDOWE PRECEDENS

3 (BEZ)PRECEDENSOWE SYTUACJE

4 PRECEDENS PRAWNY Precedens – z łac. praecedens – ‘poprzedzający’Precedens prawny – zasada lub reguła prawna stworzona przez sąd obowiązująca we wszystkich sprawach podobnych rozstrzyganych w przyszłości 1. zasada lub reguła prawna (norma) 2. stworzona przez sąd (wyrok) 3. obowiązująca w przyszłości (efekt wiążący) 4. we wszystkich sprawach podobnych (podobieństwo faktów)

5 NORMA PRAWNA PRECEDENSUWYROK W KONKRETNEJ SPRAWIE (Kowalski ukradł z ogródka Nowaka leżak wielofunkcyjny, sąd skazał go na 2 lata więzienia) norma indywidualna PRZEPIS USTAWY (Kto przywłaszcza sobie czyjąś własność podlega karze pozbawienia wolności do lat dziesięciu) norma generalna PRECEDENS (Nie wolno przywłaszczać niczyjej własności ponieważ jest to niezgodne z prawem) norma indywidualna o charakterze generalnym w przyszłości

6 ZASADA STARE DECISIS („STARE DECISIS ET NON QUIETA MOVERE”)(„LET THE DECISION STAND”) STÓJ PRZY SWOJEJ DECYZJI I JEJ NIE ZMIENIAJ MERTON (1237): nolumus leges Angliae mutari (nie chcemy zmieniać praw Anglii) Decyzja sądu wyższej instancji jest wiążąca dla sądów niższych instancji Sąd nie powinien zmieniać swoich własnych decyzji, chyba że istnieje ku temu ważna przyczyna

7 NIEWIĄŻĄCY (persuasive)PRECEDENS WIĄŻĄCY (binding) NIEWIĄŻĄCY (persuasive)

8 SĄD NAJWYŻSZY Sąd Najwyższy stanu Sądy Okręgowe Sąd Apelacyjny stanuSądy Dystryktowe Sąd I instancji

9 MOC PRECEDENSÓW SĄDU NAJWYŻSZEGOmoc wiążąca względem wszystkich sądów niższej instancji (stanowych i federalnych) stare decisis czy orzekanie z duchem czasów ? * ciągłość prawa * przewidywalność orzeczeń * niemożność usunięcia ‘złych’ decyzji * obowiązywanie ‘skostniałych’ przepisów przykłady odejścia przez Sąd Najwyższy od zasady stare decisis:

10 Brown v. Board of Education (1954) wszyscy równi wobec prawaPlessy v. Ferguson (1896) „separate but equal” Brown v. Board of Education (1954) wszyscy równi wobec prawa

11 zawieszenie kary śmierci kara śmierci w gestii stanówFurman v. Georgia (1972) zawieszenie kary śmierci Gregg v. Georgia (1976) kara śmierci w gestii stanów

12 Dred Scott v. Sandford (1857) XIII Poprawkausankcjonowanie niewolnictwa Chisholm v. Georgia (1793) – XI Poprawka (1795) Pollock v. Farmers’ Loan & Trust Co. (1895) – XVI Poprawka (1916) Oregon v. Mitchell (1970) – XXVI Poprawka (1971) XIII Poprawka zniesienie niewolnictwa

13 Korematsu v. United States (1944)WSPÓŁCZESNE KONTROWERSJE: Engel v. Vitale (1962) – modlitwa w szkołach Miranda v. Arizona (1966) – prawa oskarżonego Roe v. Wade (1973) – aborcja Vacco v. Quill (1997) – palenie flagi Grutter v. Bollinger (2003) – akcja afirmatywna - Citizens’ United v. Federal Election Commission (2010) – finansowanie kampanii Korematsu v. United States (1944) obozy internowania ?

14 PRECEDENS HOLDING + RATIO DECIDENDI + (DICTUM) wiążąca częśćprecedensu niewiążąca część precedensu podstawa prawna hipotetyczna sytuacja reguła prawna reason of the decision WE HOLD THAT BURNING THE FLAG IS NOT A VIOLATION OF THE FIRST AMENDMENT TO THE CONSTITUTION

15 mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawyFAKTY MATERIALNE mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy Kto? Co zrobił? W jaki sposób? (Dlaczego?) (Kiedy?) (Gdzie?) NIEMATERIALNE nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy Kolor włosów Wzrost Pogoda Ubiór

16 STOSOWANIE PRECEDENSUA + B + C = D A – fakt materialny, B – fakt materialny, C – fakt niematerialny A + B + E = D A – fakt materialny, B – fakt materialny, E – fakt niematerialny A + B + F = G A – fakt materialny, B – fakt materialny, F – fakt materialny