1

2 WYBRANE EKSPERYMENTY I PRZYRZĄDY HISTORYCZNE W ROZWOJU FIZYKIKrzysztof Służewski Pracownia Dydaktyki Fizyki IF UMK, Grudziądzka 5, Toruń V Spotkanie Ogólnopolskiego Klubu Demonstratorów Fizyki Wrocław,

3 Schemat ustawienia rynny Galileusza do badania spadku ciałRynna Galileusza – odkrycie prawa spadku swobodnego Galileusz, Galileo Galilei ( ) - matematyk, fizyk, astronom i filozof włoski, profesor na Uniwersytecie w Pizie i Padwie ok. 8 cm ok. 27 cm ok. 6,5 m Zasada konstrukcji rynny Galileusza Schemat ustawienia rynny Galileusza do badania spadku ciał Schemat współczesnego zegara wodnego

4 Zależność drogi od czasu odkryta przez Galileusza l1/l2 ~(t1/t2)2Pomiar I: Kulka drewniana L : ¾L L : ½L L : ¼L ¾L : ½L ¾L : ¼L ½L : ¼L teoretycznie obliczone stosunki długości Li/Lj 1,33 2,00 4,00 1,50 3,00 doświadczalnie wyznaczone stosunki kwadratów mas mi/mj 1,36 2,07 4,29 1,52 3,16 2,08 względna niepewność pomiarowa [%] 8,83 6,91 9,55 8,56 11,21 9,33 Pomiar II: Kulka stalowa L : ¾L L : ½L L : ¼L ¾L : ½L ¾L : ¼L ½L : ¼L teoretycznie obliczone stosunki długości Li/Lj 1,33 2,00 4,00 1,50 3,00 doświadczalnie wyznaczone stosunki kwadratów mas mi/mj 1,36 2,14 4,43 1,58 3,27 2,07 względna niepewność pomiarowa [%] 11,06 14,12 14,81 12,42 13,11 16,17

5

6

7 Elektryzer z kulą siarkową – model budowy świataOtto von Guericke ( ) - fizyk, filozof przyrody i inżynier niemiecki, burmistrz Magdeburga Otto von Guericke, kierując się racjami filozoficznymi, do przedstawienia modelu świata posłużył się kulą zrobioną z siarki. Poprzez zbliżanie do potartej dłonią kuli nasion roślin, skrawków papieru, kłaczków wełny i piór objaśniał on oddziaływanie pomiędzy ciałami niebieskimi: Ziemią, Księżycem i Słońcem.

8 Film1 Film2

9 Elektrofor do figur Lichtenberga – tajemnicze formy wyładowania elektrycznegoGeorg Christoph Lichtenberg ( ) - fizyk, filozof i wybitny literat niemiecki, profesor matematyki i fizyki Uniwersytetu w Getyndze Film

10 Odkrył podstawy zasady kopiowania współczesnego urządzenia kserograficznego. Obrazy, które otrzymał, zostały nazwane „figurami Lichtenberga”. Odkrył on dwa różne rodzaje tych obrazów i zinterpretował je jako świadczące o istnieniu dwóch rodzajów elektryczności. Jako pierwszy zaproponował dla ich rozróżnienia nazwę „dodatnia” i „ujemna” elektryczność.

11 Maszyna elektrostatyczna – wynalazek entuzjastów elektrostatyki w XVIII w.Martinus van Marum ( ) - holenderski przyrodnik, dyrektor Muzeum Historii Naturalnej i Przyrodoznaztwa Film

12 Butelki lejdejskie – spektakularne zbiorniki elektrycznościPieter van Musschenbroek ( ) - fizyk i matematyk holenderski, profesor na Uniwersytecie w Lejdzie „Chcę donieść Panu o nowym i strasznym doświadczeniu, jak także poradzić, aby go nie powtarzać. Przeprowadziłem kilka badań nad mocą elektryczności, aż w końcu zawiesiłem na niebieskich sznurkach jedwabnych żelazną rurkę, której przekazywała elektryczność kula szklana, kręcąca się bardzo szybko wokół własnej osi i pocierana rękami; na drugim zewnętrznym końcu wisiał swobodnie mosiężny drut, którego koniec zanurzony był w okrągłym szklanym naczyniu, wypełnionym po części wodą; naczynie to trzymałem w prawej ręce, a drugą ręką próbowałem wywabić z żelaznej rurki iskrę. Nagle w prawej ręce poczułem tak gwałtowne uderzenie, że całe moje ciało zostało wstrząśnięte jakby od uderzenia pioruna. „

13 Film1 Film2

14 Film1 Film2

15

16

17 Przełącznik – m.in..: odpalenie armaty, stapianie drutu, obracanie igły magnetycznej, zabicie żaby itp.

18 Elektroskop kondesatorowy VoltyAlessandro Volta ( ) - fizyk włoski, profesor na uniwersytecie w Pawii i Padwie W eksperymentach Volty na górnym talerzu umocowane było ostrze, które „pochłaniało“ elektryczność atmosferyczną. Przy niewielkim ładunku elektrycznym Q normalny elektroskop nie wskazuje żadnego wychylenia. Jeśli jednak uniesie się przy tym przyrządzie górną płytę metalową, tak aby zmniejszyła się pojemność C, wskazówka wychyli się. Za pomocą ustalonego przez Voltę stosunku Q = C * T można zachowanie takie bardzo łatwo wyjaśnić: Zmniejszenie pojemności przy stałej Q powoduje podwyższenie napięcia T.

19 Stos ogniw i duża bateria (wieniec kubków) – pierwsze wydajne źródła elektryczności.Luigi Galvani ( ) - anatom i fizjolog włoski, profesor uniwersytetu w Bolonii. („elektryczność zwierzęca”) Alessandro Volta ( ) - fizyk włoski, profesor na uniwersytecie w Pawii i Padwie („napięcie kontaktowe”) Johann Wilhelm Ritter ( ) - fizyk i fizjolog niemiecki, profesor uniwersytecki, członek Akademii Nauk Królestwa Bawarii.

20 Zn/Cu - 0,89 V Zn/Ag - 1,56 V Zn krążek cynku przekładka skórzana Cunasączona solanką krążek miedziany Cu Ag Zn/Cu - 0,89 V Zn/Ag - 1,56 V

21 „Wieniec kubków” Rittera

22 Termoskop Rumforda – ku współczesnej teorii ciepła jako formy ruchuSir Bejamin Thomson, Count von Rumford (1753 – 1814) - wojskowy, wysoki urzędnik państwowy, fizyk brytyjski amerykańskiego pochodzenia, założyciel Royal Institution w Londynie

23

24 Pryzmat wodny Goethego – odkrywanie tajemnic barwyJohann Wolfgang von Goethe ( ) wielki poeta niemiecki, dramaturg, filozof przyrody, mąż stanu (Barwa - konflikt między światłem i ciemnością. Światła nie można „rozczłonkowywać i rozcinać na kawałeczki”, jak twierdzi Newton)

25 Pierwszy dowód na prostoliniowe rozchodzenie się światłaWitelon (1230 – ok. 1314) Pierwszy znany polski matematyk, filozof i przyrodnik. Jego dzieło z dziedziny optyki – Perspectiva (jedyne zachowane), stanowiąc najkompletniejszy wykład optyki w Średniowieczu, służyło do początku XVII w. za podstawowe źródło ówczesnej wiedzy w tej dziedzinie. 1604 r. Jan Kepler, wydając swój własny traktat o optyce, nadał mu tytuł: Ad Vitellonem Paralipomena tj. Uzupełnienie do Witelona.

26 Replika przyrządu Witelona

27 Cylinder z zakrytym dnem Jeden z promieni świetlnychPłytka z otworkiem C B Cylinder z zakrytym dnem A Jeden z promieni świetlnych

28 Wahadło Foucaut’a (1819-1868) – Dowód na ruch obrotowy ZiemiDługość – 16 m Masa – 29 kg „Jesteście zaproszeni po to, aby zobaczyć jak porusza się Ziemia!”

29

30

31

32 T = 24h/sinφ Szerokość geograficzna φ dla Torunia wynosi 53st 01’01’’ W Toruniu pełen obrót powinien trwać 30h02min40,2s Doświadczalnie Średni okres drgań dla toruńskiego wahadła Foucault’a obliczony na podstawie regresji liniowej wynosi ok. 7,55 s. Płaszczyzna ruchu wahadła zmieniła się w ciągu 2 godzin o ok. 23st. Wykorzystując otrzymane wyniki można stwierdzić, że rzeczywisty czas pełnego obrotu wahadała wynosiłby ok. 31 godz. (zamiast 30h02min40,2s), z uwagi na występujące opory powietrza i opory tarcia w punkcie zawieszenia wahadła.

33 Mapa powrotu Lorentza dla składowej y (yi, yi+3) wahadła Foucault’a

34 Ruch wahadła chaotycznego

35 Analiza ruchu Mapy powrotu Lorentza dla składowych położeń x (xi, xi+3) i y (yi, yi+3) wahadła chaotycznego Trójwymiarowe mapy powrotu Lorentza dla składowych położeń wahadła chaotycznego

36 Dziękuję za uwagę