1 ŻYWNOŚĆ, ŻYWIENIE A ZDROWIEAkademia Rolnicza we Wrocławiu Wydział Nauk o Żywności Zakład Żywienia Człowieka Alicja Żechałko-Czajkowska

2 Zdrowie to stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego a nie tylko brak choroby lub kalectwa WHO

3 Na zdrowie mają wpływ: styl życia – 50% środowisko – 20% czynniki genetyczne – 20% opieka zdrowotna - 10% WHO

4 - - + + ZWIĄZKI MIĘDZY ŻYWNOŚCIĄ, ŻYWIENIEM I ZDROWIEM ŻYWNOŚĆJAKOŚĆ ZDROWOTNA ŻYWNOŚCI WARTOŚĆ ODŻYWCZA RACJI POKARMOWEJ - - + + ZDROWIE ZATRUCIA POKARMOWE MIKROBIOLOGICZNE (np. salmonellozy) CHEMICZNE (np. metalami ciężkimi) ZŁY STAN ODŻYWIENIA NIEDOŻYWIENIE (np. awitaminozy) PRZEŻYWIENIE (np. otyłość) CHOROBY METABOLICZNE CHOROBY WIEKU ROZWOJOWEGO CHOROBY ZAKAŹNE ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE WODA, GLEBA, POWIETRZE

5 CZYNNIKI WARUNKUJĄCE UZYSKANIE ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCIDobór materiału do uprawy i hodowli Optymalne warunki uprawy (nawożenie, ochrona roślin, agrotechnika) i hodowli (warunki środowiskowe, żywienie) Dobór metod przechowywania surowców Dobór optymalnych procesów technologicznych żywności

6 JAKOŚĆ zespół cech, które wpływają na zdolność środka spożywczego do zaspokajania określonych potrzeb oraz decydujących o jego przydatności spożywczej

7 JAKOŚĆ ŻYWNOŚCI Wartość odżywcza (zawartość białka, tłuszczów, węglowodanów, witamin, składników mineralnych) Wartość organoleptyczna Strawność Przyswajalność Zawartość substancji obcych dodatkowych i zanieczyszczeń zgodna z zaleceniami

8 BEZPIECZEŃSTWO ŻYWNOŚCIogół warunków, które muszą być spełnione i działań, które muszą być podejmowane na wszystkich etapach produkcji i obrotu żywnością oraz środkami żywienia zwierząt gospodarskich w celu zapewnienia zdrowia i życia człowieka

9 ŻYWNOŚĆ WOLNA OD ZANIECZYSZCZEŃ ŻYWNOŚĆ NIE STWARZAJĄCA ZAGROŻENIAŻYWNOŚĆ ZDROWA ŻYWNOŚĆ BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ WOLNA OD ZANIECZYSZCZEŃ ŻYWNOŚĆ NIE STWARZAJĄCA ZAGROŻENIA ŻYWNOŚĆ NATURALNA

10 Strategia Bezpieczeństwa Żywności Polska (2002) – koordynacja Minister ZdrowiaUrzędowa Kontrola Żywności Państwowa Inspekcja Sanitarna Inspekcja Weterynaryjna Inspekcja Handlowa Inspekcja Jakości Handlowej Produktów Rolno-Spożywczych Międzyresortowy Zespół Koordynacyjny ds. Bezpieczeństwa Żywności (2002)

11 Współdziałanie: Ministerstwo ZdrowiaMinisterstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Ministerstwo Finansów

12 Komisja Kodeksu Żywnościowego. (ogólnoświatowa)Komisja Kodeksu Żywnościowego (ogólnoświatowa) (Codex Alimentarius, 140 państw) Komitety Ekspertów FAO/WHO (Joint FAO/WHO Committee on Food Additives, JEFCA) Komisja Unii Europejskiej Europejski Urząd Bezpieczeństwa Żywnościowego wg Rozporządzenia Nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady Europy

13 wg Codex Alimentarius, Zarządzenie Nr 178/2002 UE i in.Analiza Ryzyka OCENA RYZYKA ZARZĄDZANIE RYZYKIEM KOMUNIKACJA RYZYKA

14 Zanieczyszczenia biologiczneSalmonella, Staphylococcus aureus, Clostridium perfringens, Escherichia coli, Campylobacter jejuni, Yersinia i inne

15 Zanieczyszczenia chemiczne żywnościŚrodowiskowe metale ciężkie pestycydy nawozy pierwiastki promieniotwórcze Technologiczne WWA węglowodory aromatyczne mykotoksyny HCA heterocykliczne aminy aromatyczne AA akrylamid Przemysłowe metale ciężkie WWA węglowodory aromatyczne PCB dwufenyle polichlorowane dioksyny

16

17 Nowa żywność – substancje lub ich mieszaniny, które dotychczas nie były wykorzystywane do żywienia ludzi, w tym środki spożywcze lub ich składniki a. zawierające lub składające się z genetycznie zmodyfikowanych organizmów b. o nowej lub celowo zmodyfikowanej podstawowej strukturze molekularnej, c. wyizolowane z mikroorganizmów, grzybów lub wodorostów lub składające się z nich d. składające się z roślin lub uzyskane z roślin lub ze zwierząt, z wyjątkiem żywności i składników żywności otrzymywanych przy zastosowaniu tradycyjnych metod rozmnażania lub hodowli e. poddane procesowi technologicznemu niestosowanemu dotychczas, powodującemu istotne zmiany ich składu lub struktury, który wpływa na wartość odżywczą, metabolizm i zawartość niepożądanych substancji Ustawa o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia z dnia 11 maja 2001 roku ( z późniejszymi zmianami) Art.3 pkt.26

18 - - + + ZWIĄZKI MIĘDZY ŻYWNOŚCIĄ, ŻYWIENIEM I ZDROWIEM ŻYWNOŚĆJAKOŚĆ ZDROWOTNA ŻYWNOŚCI WARTOŚĆ ODŻYWCZA RACJI POKARMOWEJ - - + + ZDROWIE ZATRUCIA POKARMOWE MIKROBIOLOGICZNE (np. salmonellozy) CHEMICZNE (np. metalami ciężkimi) ZŁY STAN ODŻYWIENIA NIEDOŻYWIENIE (np. awitaminozy) PRZEŻYWIENIE (np. otyłość) CHOROBY METABOLICZNE CHOROBY WIEKU ROZWOJOWEGO CHOROBY ZAKAŹNE ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE WODA, GLEBA, POWIETRZE

19 RACJONALNE ŻYWIENIE DIETA ZBILANSOWANAZESTAW RÓŻNYCH PRODUKTÓW ŻYWNOŚCIOWYCH: zapewniający dostarczenie ustrojowi wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach odpowiednich do wieku, stanu fizjologicznego, rodzaju pracy, itp. właściwie przyrządzony pod względem smakowym spożywany regularnie o określonych porach dnia

20 Mapa światowego głodu

21 Europa

22 Ameryka Pd.

23 WYŻYWIENIA I ROLNICTWAFAO ŚWIATOWA ORGANIZACJA DO SPRAW WYŻYWIENIA I ROLNICTWA

24 WORLD HEALTH ORGANISATION ŚWIATOWA ORGANIZACJA ZDROWIAWHO WORLD HEALTH ORGANISATION ŚWIATOWA ORGANIZACJA ZDROWIA

25 Podstawowym obowiązkiem każdego społeczeństwa oraz państwa jest zapewnienie człowiekowi warunków prawidłowego żywienia, zgodnie z jego zapotrzebowaniem osobniczym. Właściwe żywienie jest warunkiem egzystencji człowieka, rozwoju stanu zdrowia, wydajności pracy, stosunku do otoczenia a także życia. (FAO)

26 kwashiorkor

27 marasmus

28 Nauka o żywieniu jest gałęzią wiedzy o związkach między pożywieniem i sposobem żywienia się a zdrowiem i życiem. W zakres nauki o żywieniu wchodzą również badania skutków zdrowotnych różnych sposobów żywienia się, przewidywanie bliskich i odległych następstw wadliwych tendencji w spożyciu oraz opracowywanie wytycznych racjonalnego żywienia. Prof. Aleksander Szczygieł

29 Prawidłowe żywienie, rozłożone na kilka posiłków w ciągu dnia, powinno zapewnić człowiekowi dostarczenie: ENERGII – niezbędna do pracy narządów wewnętrznych (krążenia krwi, oddychania, trawienia, wydzielania gruczołów wewn. i in.), do utrzymania stałej ciepłoty ciała, do pracy mięśniowej. Organizm czerpie energię z biologicznego spalania węglowodanów, tłuszczów oraz białek niewykorzystanych do innych celów. SKŁADNIKÓW BUDULCOWYCH – aminokwasy wchodzące w skład białek, składniki mineralne oraz niektóre składniki tłuszczów i węglowodanów. Materiał budulcowy potrzebny jest do rozwoju, wzrostu oraz do odnowy różnych tkanek (np. złuszczający się naskórek, wzrost paznokci i włosów, wydzielanie soków trawiennych i in.). Dostarczenie tych składników organizmowi gwarantuje zachowanie równowagi pomiędzy procesami rozpadu i syntezy składników ciała. SKŁADNIKÓW REGULUJĄCYCH – witaminy, niektóre składniki mineralne; wchodzą one w skład wielu enzymów i koenzymów warunkujących prawidłowy przebieg procesów przemiany materii.

30 PODAŻ SKŁADNIKA ODŻYWCZEGO W DZIENNEJ RACJI POKARMOWEJREAKCJE ORGANIZMU CZŁOWIEKA NA RÓŻNE POZIOMY PODAŻY SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH W CODZIENNYM POŻYWIENIU PRZEŻYCIE NIEDOBÓR ZDROWIE NADMIAR ŚMIERTELNOŚĆ PODAŻ SKŁADNIKA ODŻYWCZEGO W DZIENNEJ RACJI POKARMOWEJ charłactwo zmiany skórne zaparcia kwashiorkor niedokrwistość kurcze mięśni wole próchnica szkorbut krzywica 6 2 10 20 50 1 5 Energia (MJ) Tłuszcz (g) Błonnik (g) Białko (g) Żelazo (g) Sód (g) Jod (mg) Fluor (mg) Witamina C (mg) Witamina D (mg) 15 100 1000 500 250 otyłość miażdżyca zespół złego wchłaniania dna moczanowa żelazica nadciśnienie tyreotoksykoza fluorzyca kamica nerkowa hiperkalcemia

31 PODSTAWOWE BŁĘDY ŻYWIENIOWE SPOŁECZEŃSTWA POLSKIEGONadmierne pobranie energii  otyłość Zbyt wysoki udział energii z tłuszczów (w tym z kwasów tłuszczowych nasyconych) Zbyt wysokie spożycie cholesterolu Niskie spożycie witamin i błonnika

32 Choroby cywilizacyjneto przewlekłe, długotrwałe procesy poprzedzone fazą bezobjawową, które stale i w sposób postępujący upośledzają sprawność organizmu

33 CZYNNIKI RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIASTYL ŻYCIA CECHY BIOCHEMICZNE I FIZJOLOGICZNE (poddające się modyfikacji) CECHY INDYWIDUALNE (nie podlegające modyfikacji) Dieta o nadmiernej wartości energetycznej obfitująca w tłuszcze ogółem, tłuszcze nasycone i cholesterol Palenie tytoniu Nadmierne spożycie alkoholu Mała aktywność fizyczna Podwyższone stężenie cholesterolu (LDL-chol) triglicerydów Niskie stężenie HDL- cholesterolu podwyższone ciśnienie tętnicze Otyłość Hiperglikemia / cukrzyca Czynniki trombogenne Zwiększone stężenie homocysteiny Wiek: mężczyzna > 45 lat kobieta > 55 lat Przedwczesna menopauza Wczesne występowanie w rodzinie ChNS lub innych chorób naczyniowych na tle miażdżycy: u mężczyzn przed 55 r.ż. u kobiet przed 65 r.ż. Istniejąca ChNS lub inne choroby na tle miażdżycy WHO

34 OCENA RYZYKA WYSTĄPIENIA CHUK W CIĄGU 10-LETNIEJ OBSERWACJI U OSÓB Z KILKOMA RÓWNOCZEŚNIE WYSTĘPUJĄCYMI CZYNNIKAMI RYZYKA

35 CHOROBY NA TLE WADLIWEGO ŻYWIENIAMiażdżyca Zawały mięśnia sercowego Udary mózgu Niektóre choroby przewodu pokarmowego Choroby nowotworowe Osteoporoza Wole endemiczne Cukrzyca Otyłość Niedokrwistość Opóźnienie wzrostu i dojrzewania Subkliniczne stany niedoboru witamin Obniżenie odporności ogólnoustrojowej

36 Struktura zgonów w Polsce w roku 2003 i 1960wg wybranych przyczyn 2003 1960 wg GUS

37 OSZACOWANA PRZEZ WHO STRUKTURA ZGONÓW W RÓŻNYCH KRAJACH ORAZ OGÓŁEM NA ŚWIECIE

38 LICZBA ZGONÓW Z POWODU CHORÓB SERCOWO-NACZYNIOWYCH NA 100 TYSLICZBA ZGONÓW Z POWODU CHORÓB SERCOWO-NACZYNIOWYCH NA 100 TYS. MIESZKAŃCÓW WYBRANYCH KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ I POLSKI

39

40 WARTOŚĆ ENERGETYCZNA I ZAWARTOŚĆ SKŁADNIKÓW POKARMOWYCH W ŚREDNIEJ RACJI POKARMOWEJ (n=2211) 16–20 LETNIEJ MŁODZIEŻY % realizacji norm i zaleceń DZIEWCZĘTA CHŁOPCY

41 ZAWARTOŚĆ WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W ŚREDNIEJ RACJI POKARMOWEJ (n=2211) 16–20 LETNIEJ MŁODZIEŻY % realizacji norm DZIEWCZĘTA CHŁOPCY

42 SPOŻYCIE GRUP PRODUKTÓW PRZEZ 16-18 LETNIĄ MŁODZIEŻ (n=2211 RACJI POKARMOWYCH) % realizacji zaleceń DZIEWCZĘTA CHŁOPCY

43 MASA CIAŁA 16-18 letnich dziewcząt prawidłowa 73,8% nadwaga 6,2%otyłość 5,6% niedowaga 14,4 % % badanych

44 CHOLESTEROL CAŁKOWITY W SUROWICY KRWI [mg/dl]pożądany <170 mg graniczny mg wysoki >200mg Poziom cholesterolu % badanych

45 ZAGROŻENIE CZYNNIKAMI RYZYKA DZIEWCZĄT I CHŁOPCÓWPłeć Czynniki ryzyka * (1) ** (2) *** (3 i więcej) Dziewczęta n=285 22% 17% 5,6% Chłopcy n=270 19% 10,6% 3,7%

46

47 CHOROBY ZWIĄZANE Z NIEPRAWIDŁOWYM SPOSOBEM ŻYWIENIA- OTYŁOŚĆ - Otyłość typu "jabłko" typu "gruszka"

48 CHOROBY ZWIĄZANE Z NIEPRAWIDŁOWYM SPOSOBEM ŻYWIENIA- MIAŻDŻYCA -

49 CHOROBY ZWIĄZANE Z NIEPRAWIDŁOWYM SPOSOBEM ŻYWIENIA- OSTEOPOROZA - Normalna kość beleczkowa zbudowana jest ze wzajemnie ze sobą powiązanych beleczek i blaszek kostnych W osteoporozie zostały zniszczone całe beleczki kostne a pozostałe beleczki mają budowę zanikową

50 PIRAMIDA ŻYWNOŚCI CODZIENNE ZALECENIA ŻYWIENIOWETłuszcze, olej, słodycze SPOŻYWAJ RZADKO Mleko i produkty mleczne SPOŻYWAJ 2-3 RAZY DZIENNIE Warzywa SPOŻYWAJ 3-5 RAZY DZIENNIE Mięso, drób, ryby, strączkowe, jaja, orzechy Owoce SPOŻYWAJ 2-4 RAZY DZIENNIE Produkty zbożowe, ryż, makaron SPOŻYWAJ 6-11 Cukier (dodawany) Tłuszcze występujące naturalnie i dodawane

51 NOWA PIRAMIDA ŻYWIENIA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIAI ZDROWIA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA bez ograniczeń 1-2 porcji wg Willett W:Harvard School of Medicine, 2001

52 ZALECENIA ŻYWIENIOWE

53 Utrzymanie należnej masy ciała BMI 20-25

54 B I L A N S E N E R G E T Y C Z N Y WYDATEK ENERGII POBÓR ENERGIIPPPM* PPM** * Ponadpodstawowa przemiana materii ** Podstawowa przemiana materii POBÓR ENERGII WYDATEK ENERGII PRZYROST MASY UTRATA MASY BIAŁKO TŁUSZCZE WĘGLOWODANY B I L A N S E N E R G E T Y C Z N Y

55 ZALECANY UDZIAŁ ENERGII ZE SKŁADNIKÓW ODŻYWCZYCH10-15% 25-30% 55 – 65%

56 MASA CIAŁA A ŚMIERTELNOŚĆWAGA PRAWIDŁOWA OTYŁOŚĆ OLBRZYMIA NIEDOWAGA NADWAGA OTYŁOŚĆ * ryzyko zgonu w porównaniu do normalnej masy ciała

57 Ograniczenie spożycia tłuszczów do 25-30% ogólnej energii 7-10% nasycone kwasy tluszczowe (spożywamy % zalecanych ilości) % jednonienasycone kwasy tluszczowe 3-4% wielonienasycone kwasy tluszczowe Kobiety g Mężczyźni g

58 Ograniczenie spożycia cholesterolu do 300 mg dziennie

59 Zwiększenie spożycia mleka i produktów mlecznych (przede wszystkim niskotłuszczowych) 2-3 szklanki mleka dziennie g sera)

60 Zmiana struktury spożycia produktów węglowodanowych: - zwiększenie spożycia produktów skrobiowych (zbożowe głównie z pełnego przemiału) do ok. 60% ogólnej ilości energii - zmniejszenie spożycia słodyczy do ok. 8-10% ogólnej ilości energii

61 Zwiększenie spożycia warzyw i owoców do g dziennie (witaminy antyoksydacyjne, mikroelementy i inne substancje bioaktywne)

62 Zwiększenie spożycia ryb 2-3 razy w tygodniu

63 Zmniejszenie spożycia soli do 6-7 g dziennie

64 Duża rozmaitość produktów z poszczególnych grup gwarantuje lepsze pokrycie zapotrzebowania na składniki odżywcze

65 Aby żywność służyła Twojemu zdrowiu: - Jedz tyle ile potrzebuje Twój organizm - Dbaj o różnorodność Twojej żywności - Dbaj o dobrą jakość i bezpieczeństwo Twojej żywności - Bądź aktywny i sprawny

66 ŚWIATOWA ORGANIZACJA ZDROWIA„Prawidłowe żywienie warunkuje pełne wykorzystanie potencjalnych, genetycznie uwarunkowanych możliwości optymalnego rozwoju fizycznego i umysłowego człowieka oraz zapewnia zachowanie homeostazy ustrojowej” ŚWIATOWA ORGANIZACJA ZDROWIA

67 Inteligentne żywienie?Nutrigenomika? Inteligentne żywienie?

68

69 ŻYWNOŚĆ, ŻYWIENIE A ZDROWIEAkademia Rolnicza we Wrocławiu Katedra Technologii Rolnej i Przechowalnictwa Zakład Żywienia Człowieka Prof. dr hab. Alicja Żechałko-Czajkowska

70 - - + + ZWIĄZKI MIĘDZY ŻYWNOŚCIĄ, ŻYWIENIEM I ZDROWIEM ŻYWNOŚĆJAKOŚĆ ZDROWOTNA ŻYWNOŚCI WARTOŚĆ ODŻYWCZA RACJI POKARMOWEJ - - + + ZDROWIE ZATRUCIA POKARMOWE MIKROBIOLOGICZNE (np. salmonellozy) CHEMICZNE (np. metalami ciężkimi) ZŁY STAN ODŻYWIENIA NIEDOŻYWIENIE (np. awitaminozy) PRZEŻYWIENIE (np. otyłość) CHOROBY METABOLICZNE CHOROBY WIEKU ROZWOJOWEGO CHOROBY ZAKAŹNE ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE WODA, GLEBA, POWIETRZE

71 ŻYWNOŚĆ WOLNA OD ZANIECZYSZCZEŃ ŻYWNOŚĆ NIE STWARZAJĄCA ZAGROŻENIAŻYWNOŚĆ ZDROWA ŻYWNOŚĆ BEZPIECZNA ŻYWNOŚĆ WOLNA OD ZANIECZYSZCZEŃ ŻYWNOŚĆ NIE STWARZAJĄCA ZAGROŻENIA ŻYWNOŚĆ NATURALNA

72 wg Codex Alimentarius, Zarządzenie Nr 178/2002 UE i in.Analiza Ryzyka OCENA RYZYKA ZARZĄDZANIE RYZYKIEM KOMUNIKACJA RYZYKA

73 Zanieczyszczenia biologiczneSalmonella, Staphylococcus aureus, Clostridium perfringens, Escherichia coli, Campylobacter jejuni, Yersinia i inne

74 Zanieczyszczenia chemiczne żywnościŚrodowiskowe metale ciężkie pestycydy nawozy pierwiastki promieniotwórcze Technologiczne WWA węglowodory aromatyczne mykotoksyny HCA heterocykliczne aminy aromatyczne AA akrylamid Przemysłowe metale ciężkie WWA węglowodory aromatyczne PCB dwufenyle polichlorowane dioksyny

75 Nowa żywność – substancje lub ich mieszaniny, które dotychczas nie były wykorzystywane do żywienia ludzi, w tym środki spożywcze lub ich składniki a. zawierające lub składające się z genetycznie zmodyfikowanych organizmów b. o nowej lub celowo zmodyfikowanej podstawowej strukturze molekularnej, c. wyizolowane z mikroorganizmów, grzybów lub wodorostów lub składające się z nich d. składające się z roślin lub uzyskane z roślin lub ze zwierząt, z wyjątkiem żywności i składników żywności otrzymywanych przy zastosowaniu tradycyjnych metod rozmnażania lub hodowli e. poddane procesowi technologicznemu niestosowanemu dotychczas, powodującemu istotne zmiany ich składu lub struktury, który wpływa na wartość odżywczą, metabolizm i zawartość niepożądanych substancji Ustawa o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia z dnia 11 maja 2001 roku ( z późniejszymi zmianami) Art.3 pkt.26

76 PODSTAWOWE BŁĘDY ŻYWIENIOWE SPOŁECZEŃSTWA POLSKIEGONadmierne pobranie energii  otyłość Zbyt wysoki udział energii z tłuszczów (w tym z kwasów tłuszczowych nasyconych) Zbyt wysokie spożycie cholesterolu Niskie spożycie witamin i błonnika

77 CZYNNIKI RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIASTYL ŻYCIA CECHY BIOCHEMICZNE I FIZJOLOGICZNE (poddające się modyfikacji) CECHY INDYWIDUALNE (nie podlegające modyfikacji) Dieta o nadmiernej wartości energetycznej obfitująca w tłuszcze ogółem, tłuszcze nasycone i cholesterol Palenie tytoniu Nadmierne spożycie alkoholu Mała aktywność fizyczna Podwyższone stężenie cholesterolu (LDL-chol) triglicerydów Niskie stężenie HDL- cholesterolu podwyższone ciśnienie tętnicze Otyłość Hiperglikemia / cukrzyca Czynniki trombogenne Zwiększone stężenie homocysteiny Wiek: mężczyzna > 45 lat kobieta > 55 lat Przedwczesna menopauza Wczesne występowanie w rodzinie ChNS lub innych chorób naczyniowych na tle miażdżycy: u mężczyzn przed 55 r.ż. u kobiet przed 65 r.ż. Istniejąca ChNS lub inne choroby na tle miażdżycy WHO

78 CHOROBY NA TLE WADLIWEGO ŻYWIENIAMiażdżyca Zawały mięśnia sercowego Udary mózgu Niektóre choroby przewodu pokarmowego Choroby nowotworowe Osteoporoza Wole endemiczne Cukrzyca Otyłość Niedokrwistość Opóźnienie wzrostu i dojrzewania Subkliniczne stany niedoboru witamin Obniżenie odporności ogólnoustrojowej

79 PIRAMIDA ŻYWNOŚCI CODZIENNE ZALECENIA ŻYWIENIOWETłuszcze, olej, słodycze SPOŻYWAJ RZADKO Mleko i produkty mleczne SPOŻYWAJ 2-3 RAZY DZIENNIE Warzywa SPOŻYWAJ 3-5 RAZY DZIENNIE Mięso, drób, ryby, strączkowe, jaja, orzechy Owoce SPOŻYWAJ 2-4 RAZY DZIENNIE Produkty zbożowe, ryż, makaron SPOŻYWAJ 6-11 Cukier (dodawany) Tłuszcze występujące naturalnie i dodawane

80 NOWA PIRAMIDA ŻYWIENIA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIAI ZDROWIA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA bez ograniczeń 1-2 porcji wg Willett W:Harvard School of Medicine, 2001

81 ZALECENIA ŻYWIENIOWE

82 Inteligentne żywienie?Nutrigenomika? Inteligentne żywienie?

83 ŚWIATOWA ORGANIZACJA ZDROWIA„Prawidłowe żywienie warunkuje pełne wykorzystanie potencjalnych, genetycznie uwarunkowanych możliwości optymalnego rozwoju fizycznego i umysłowego człowieka oraz zapewnia zachowanie homeostazy ustrojowej” ŚWIATOWA ORGANIZACJA ZDROWIA