1 Zawodowe i środowiskowe czynniki ryzyka chorób układu krążeniaAlicja Bortkiewicz X Uniwersyteckie Forum Związkowe Łódź, września 2014

2 Szkodliwe warunki pracy mogą powodować: choroby zawodowe wypadki przy pracy choroby związane z pracą (parazawodowe)

3 Dominujące choroby zawodowe w latach 1989-2012

4 Sytuacja epidemiologiczna w zakresie chorób zawodowychMetoda: Centralny Rejestr Chorób Zawodowych, IMP, Łódź - źródło danych epidemiologicznych Karta stwierdzenia choroby zawodowej - źródłowy dokument Rejestru, dotyczy przypadków podlegających rekompensatom Badanie wyczerpujące - Rejestr obejmuje wszystkie przypadki stwierdzonych chorób zawodowych w kraju

5 Choroby zawodowe w Polsce w latach 1998-2011

6 w tym populacji osób pracujących?Czy spadający trend zapadalności na choroby zawodowe świadczy o dobrej kondycji zdrowotnej społeczeństwa, w tym populacji osób pracujących?

7 Mimo osiągniętego postępu w ochronie zdrowia pracowników ostatnie wyniki, czwartego europejskiego badania dotyczącego warunków pracy wskazują, że wielu pracowników w Europie nadal postrzega swoją pracę jako zagrożenie dla swojego zdrowia lub bezpieczeństwa niemal 28 % pracowników twierdziło, że cierpi na zaburzenia zdrowotne inne niż powypadkowe, które są albo mogą być spowodowane lub pogłębione przez ich aktualną czy wcześniejszą pracę; 35 % pracowników uważało, że ich praca stanowi zagrożenie dla zdrowia.

8 Choroby układu krążeniaGłówne zagrożenie zdrowia Polaków są przyczyną 45% wszystkich zgonów co piąty zgon dotyczy ludzi poniżej 65 roku życia wskaźniki umieralności są 2-krotnie wyższe niż w krajach Unii Europejskiej Polkard 2011

9 Choroby układu krążeniaMimo postępu w diagnostyce i terapii chorób układu krążenia, a także wielu programów profilaktycznych, ukierunkowanych na klasyczne czynniki ryzyka, choroby te wciąż stanowią główny problem zdrowotny współczesnych społeczeństw.

10 Choroby układu krążenia4 mln zgonów w Europie choroba niedokrwienna serca – 695/100tys. osób udar mózgu – 375/100 tys. osób różnice w umieralności między Francją a Europą wschodnią z powodu: chns: 10 – krotna, udaru mózgu: 6-krotna szacunkowe koszty leczenia choroby niedokrwiennej serca mln euro Kardiol.Pol.2008

11 Zgony z powodu chorób układu krążenia w Polsce(na 100 tys. mieszkańców)

12 Wskaźnik umieralności (na 100 000 mieszkańców) z powodu CVD w wybranych krajach1000 800 600 400 200 200 400 600 World Health Organization (2002)

13 Czynniki ryzyka chorób układu krążeniaCzynniki, które nie podlegają modyfikacji czynniki genetyczne wiek płeć

14 Klasyczne czynniki ryzyka chorób układu krążeniaotyłość zaburzenia lipidowe nadciśnienie cukrzyca palenie tytoniu brak aktywności fizycznej

15 Nadwaga i otyłość niezależny czynnik ryzyka CVDzwiększa 3–4 krotnie częstość rozwoju nadciśnienia tętniczego i udaru mózgu oraz 2-krotnie niewydolności krążenia sprzyja rozwojowi chorób metabolicznych (cukrzycy typu II, hiperlipidemii)

16 Wskaźnik masy ciała – BMIBMI=masa ciała (kg)/wzrost(m2) Prawidłowa masa ciała BMI 20-25 Nadwaga BMI Otyłość BMI powyżej 30 Obwód w talii 102 cm u mężczyzn 88 cm u kobiet powyżej tych wartości to otyłość brzuszna

17 Nadwaga i otyłość 52% Polaków cierpi na nadwagę lub otyłość 58% mężczyzn, 49% kobiet Obserwuje się tendencje rosnącą USA (badania NHANES 1999–2002) 65,7% dorosłej populacji cierpi na nadwagę lub otyłość

18 Zaburzenia lipidowe Hipercholesterolemia - 18 mln Polaków (10,8 mln nie jest świadoma tego faktu) podwyższony poziom LDL, triglicerydów, lipoproteiny A, obniżony poziom HDL - działanie aterogenne szczególne ryzyko w przypadku małych, gęstych LDL (typowe dla hipertriglicerydemii, cukrzycy, otyłości brzusznej) Zaburzenia lipidowe stwierdzono u ponad 50% dorosłych Polaków Zredukowanie poziomu cholesterolu o 10% zmniejsza ryzyko zawału mięśnia sercowego o 50%

19 Nadciśnienie tętnicze10,5 mln dorosłych Polaków choruje (32%) 9 mln ma wysokie prawidłowe ciśnienie 1 mln jest leczony skutecznie co trzecia osoba nie wie, że jest chora NATPOL 2011

20 Występowanie choroby nadciśnieniowej w Polsce (w odsetkach danej grupy wieku)

21 Nadciśnienie tętniczeredukcja ciśnienia rozkurczowego tylko o 3 mmHg zmniejsza ryzyko udarów mózgu o 29% choroby wieńcowej o 17 %

22 Cukrzyca choruje 6% (1,8 mln.) dorosłych Polaków cukrzyca przyspiesza rozwój miażdżycy, powodującej ok.75% przedwczesnych zgonów w tej grupie chorych u 25% chorych z nowo wykrytą cukrzycą typu 2 stwierdzono także chorobę wieńcową Polkard 2002

23 Dłużniewski 2002 Palenie tytoniuobniżenie poziomu cholesterolu HDL, wzrost cholesterolu LDL i trójglicerydów działanie presyjne (nadciśnienie) wzrost agregacji płytek krwi podwyższenie poziomu fibrynogenu Wzrost ryzyka ChNS ponad dwukrotny Dłużniewski 2002

24 Obecnie pali co trzeci Polak Palenie tytoniu Obecnie pali co trzeci Polak W Europie- 18 % zgonów z przyczyn sercowo- -naczyniowych to zgony z powodu palenia

25 Aktywność fizyczna brak wysiłku fizycznego zwiększa ryzyko zachorowalności na choroby ukladu krążenia ok. dwukrotnie

26 Niedostateczna aktywność fizyczna przyczynia się do skrócenia długości życia - liczbę przedwczesnych zgonów spowodowanych siedzącym trybem życia ocenia się obecnie w USA na rocznie

27 Nieaktywny styl życia jest związany z podwyższonym ryzykiem:chorób sercowo-naczyniowych, otyłości, cukrzycy, nadciśnienia tętniczego, podwyższonego poziomu frakcji LDL („złego cholesterolu”) w surowicy osteoporozy

28 Aktywność fizyczna Aktywność fizyczna z wydatkiem energetycznymponad 1000kcal/tydzień to 30% redukcja umieralności ogólnej 30-50% zmniejszenie ryzyka wieńcowego

29 Zaleca się uprawianie ćwiczeń o umiarkowanej intensywności co najmniej 30 minut codzienneMinimalny poziom aktywności (wg wytycznych AHA) – kroków dziennie Dla poprawy wydolności fizycznej 3 x w tygodniu 30 min do uzyskania tętna 130/min 3x30x130

30     Znaczenie klasycznych czynników ryzyka (wysoki poziom cholesterolu, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, otyłość, brak aktywności fizycznej, niewłaściwa dieta, palenie tytoniu) w kształtowaniu ryzyka chorób układu krążenia jest przedmiotem badań od wielu lat i jest dość dobrze rozpoznane. Jednak tłumaczy zaledwie 50% przypadków zachorowań na CVD      

31

32 Pyły Czynniki chemiczne Czynniki fizyczne Czynniki środowiska pracypsychospołeczne Czynniki wynikające z charakteru pracy

33 Ryzyko wystąpienia pierwszego zawału mięśnia sercowego w grupach zawodowych w populacji szwedzkiej (Hammar i wsp. 1992) Mężczyźni OR CI Kobiety Niskie ryzyko Prawnicy 0.5 0.3 – 0.8 Nauczycielki 0.4 0.3 – 0.7 Lekarze 0.6 0.5 – 0.9 Pracownice administracji państwowej 0.4 – 0.8 Stomatolodzy 0.4 – 1.0 Fizykoterapeuci 0.3 – 1.0 Projektanci Muzycy 0.4 – 0.9 Nauczyciele akademiccy 0.7 Sekretarki 0.8 0.7 – 0.9

34 Ryzyko wystąpienia pierwszego zawału mięśnia sercowego w grupach zawodowych w populacji szwedzkiej (Hammar i wsp. 1992) Mężczyźni OR CI Kobiety Wysokie ryzyko Przemysł metalurgiczny 2.8 1.4 – 5.8 Pracownice ochrony 2.0 1.0 – 3.8 papierniczy 1.8 1.1 – 2.9 Pracownice centrali telefonicznych 1.0 – 3.3 chemiczny 1.6 1.1 – 2.3 Obsługa maszyn 1.1 – 3.1 tworzyw sztucznych 1.5 1.1 – 2.0 Pomoc kuchenna 1.0 – 2.1 Transport Przeładunek na statkach 1.0 – 3.2 Gospodarz domu 1.1 – 2.1 Kontrola ruchu lotniczego 1.7 Pielęgniarki 1.4 1.1 – 1.8

35 Choroby zawiązane z pracąNurminen i wsp.(2001) stwierdzili, że 17% przyczyn zgonów z powodu choroby niedokrwiennej serca (ChNS) stanowiły czynniki zawodowe (praca zmianowa, stres, hałas i tlenek węgla) Steenland i wsp.(2003) stwierdzili, że 6,3-18% wszystkich zgonów w USA z powodu ChNS -w populacji w wieku lat to zgony związane z warunkami pracy W badaniach uwzględniono: hałas, pracę zmianową, stopień kontroli nad procesem pracy, zanieczyszczenie powietrza dymem tytoniowym (bierne palenie)

36 Efekty toksyczne Zarostowa choroba tętnic: ChNS: Uszkodzenie mięśniaZaburzenia rytmu serca: Tritlenek diarsenu (arszenik), fluorowcowe pochodne węglowodorów (np.freony), związki fosforoorganiczne rozpuszczalniki organiczne, np. trichloroeten (trójchloroetylen), Uszkodzenie mięśnia sercowego: antymon, arsenowodór, arszenik, ołów, kobalt Zarostowa choroba tętnic: arszenik, ołów Efekty toksyczne Nadciśnienie tętnicze: disiarczek węgla ołów kadm ChNS (niemiażdżycowa): Diazotan glikolu etylenowego nitrogliceryna, tlenek azotu, ChNS: Disiarczek węgla, Ołów Tlenek węgla

37 Czynniki fizyczne Hałas Mikroklimat Pola elektro- magnetyczne

38 Ryzyko chorób układu krążeniaTransfer nowych technologii Konkurencja na rynku pracy narastająca konkurencja ekonomiczna trudności kontroli procesu pracy Wzrost komponenty statycznej w pracy fizycznej Starzenie się społeczeństwa wzrost wydajności pracy zmiana organizacji i systemu pracy wzrost tempa pracy praca zmianowa wydłużanie czasu pracy Ryzyko chorób układu krążenia presja czasu stres

39 Czynniki wynikające z charakteru pracy Ciężka praca fizyczna Praca zmianowa Praca siedząca Wydłużony czas pracy

40 Częstość występowania [%]Zawodowe czynniki ryzyka chorób układu krążenia w populacji Danii (Olsen i Kristensen 1991) Czynnik ryzyka Częstość występowania [%] Ryzyko względne mężczyźni kobiety Praca monotonna, duże tempo pracy 6 16 2.0 Praca zmianowa 20 1.4 Hałas 7 4 1.2 Czynniki chemiczne mała > 1.0 Bierne palenie 12 13 1.3 Praca siedząca 90

41 Gdyby ze środowiska pracy usunąć wszystkie szkodliwe czynniki to 51% mężczyzn i 55% kobiet mogłoby uniknąć chorób układu krążenia Gdyby ze środowiska pracy usunąć wszystkie szkodliwe czynniki z wyjątkiem pracy siedzącej to 16% mężczyzn i 22% kobiet mogłoby uniknąć chorób układu krążenia

42 Ciężka praca fizyczna Ciężka praca fizyczna wydatek energetyczny na zmianę roboczą: dla mężczyzn 2000 kcal, dla kobiet 1200kcal Ilmarinen, 1989 Zależność między charakterem wykonywanej pracy a ChNS w obserwacji 4-letniej. Przebadano 1999 kobiet i 1419 mężczyzn w wieku lat. Stwierdzono, że ryzyko nowych przypadków ChNS wynosiło 5.8 dla mężczyzn w wieku lat i 2.2 w wieku lat wykonujących ciężką pracę fizyczną w porównaniu z odpowiednimi grupami wykonującymi pracę lekką.

43 Praca siedząca Meta- analiza Analizowano związek międzywystępowaniem chorób układu krążenia a aktywnością fizyczną w 27 kohortach (>800 tys. osób badanych). Stwierdzono, że u osób nieaktywnych fizycznie (praca siedząca+brak aktywności w czasie wolnym) ryzyko chorób układu krążenia było ok. dwukrotnie wyższe w porównaniu z osobami aktywnymi fizycznie Berlin J.A., Colditz G.A., 1990

44 Długotrwała praca w pozycji siedzącej Brak pobudzania (aktywowania)serca, płuc, naczyń Brak ćwiczenia szkieletu, stawów, kości Zmniejszone zużycie energii Zaburzenia żołądkowo-jelitowe Zmniejszenie ruchliwości, zaburzenia równowagi Zmniejszenie siły mięśniowej Zła kondycja fizyczna Choroby układu krążenia Nadmierna masa ciała Odwapnienie kości Cukrzyca Wzrost ryzyka upadku Wysokie ciśnienie krwi, choroba niedokrwienna serca, zawał Wzrost ryzyka złamań Mniej energii, mniej ruchu Zaparcia Dolegliwości, bóle, zmniejszona jakość życia

45 Wydłużony czas pracy Sokejima i wsp. 1998Analizowano czas pracy zawodowej kadry kierowniczej w okresie miesiąca poprzedzającego zawał mięśnia sercowego Wykazano, że: Ryzyko zawału serca jest największe u osób pracujących ponad 11 godz. dziennie Najmniejsze u osób pracujących 7-8 godz dziennie.

46 Praca zmianowa powoduje zakłócenia rytmu biologicznegodesynchronizacja różnych funkcji organizmu, czyli rozprzężenie w porównaniu do sytuacji, w której aktywność zgodna jest z naturalną rytmiką światło-ciemność zaburzenia rytmu sen-czuwanie zmęczenie przewlekłe

47 Praca zmianowa a układ krążeniapraca zmianowa naruszenie rytmiki procesów fizjologicznych nasilenie intensywności działania czynników ryzyka nieprawidłowe jakościowo i ilościowo odżywianie Zaburzenia procesów trawiennych i metabolicznych zmiany w składzie lipidowym osocza zaburzenia tolerancji węglowodanów Hampton i wsp, 1995

48 Praca zmianowa Ryzyko wystąpienia ChNS rośnie ze stażem pracy zmianowej: 5 letnia praca - wzrost ryzyka o 50%, 6–10 letnia - o 100%, 11–15 letnia już o 120%. Knutsson i wsp., 1986

49 Praca zmianowa Kawachi 1995kobiet, pielęgniarek pracujących w systemie zmianowym kobiety pracujące na 1 zmianę Ryzyko zgonu z powodu CVD u pracujących na zmiany wynosiło 1.31 (CI: ). Ryzyko wzrastało wraz ze stażem pracy.

50 Praca zmianowa Wyniki badań epidemiologicznych nie dają jednoznacznej odpowiedzi czy praca zmianowa powoduje wzrost ryzyka CVD. W niektórych wykazano istotną zależność między umieralnością z powodu chorób układu krążenia a pracą zmianową, w innych badaniach wykazano słaby i nieistotny statystycznie związek przyczynowo-skutkowy, a w niektórych badaniach nie wykazano żadnego związku.

51 Praca zmianowa Morikawa i wsp.1999 badanie prospektywne 5 lat669 mężczyzn w wieku lat, pracujących w systemie zmianowym 1331 mężczyzn w wieku lat, pracujących na 1 zmianę Ryzyko wystąpienia nadciśnienia tętniczego u młodych osób pracujących przez 5 lat w systemie zmianowym wynosiło 4.0 (CI )

52 Stres zawodowy Stres to reakcja na zakłócenie równowagi pomiędzy możliwościami jednostki a wymaganiami otoczenia. Na stan stresu składają się negatywne emocje, zmiany fizjologiczne i biochemiczne, przekraczające normalny poziom pobudzenia

53

54 Badanie INTERHEART 52 kraje ze wszystkich kontynentów 1999-2003Badanie przypadków (case-control) przypadki ostrego zawału mięśnia sercowego przypadków kontrolnych (hospitalizowanych z przyczyn nie związanych z CVD z Polski przypadków zawału 1008 przypadków kontrolnych Oceniano poziom klasycznych czynników ryzyka CVD oraz stresu A. Rosengren i wsp. INTERHEART Study, Lancet,2004

55 Badanie INTERHEART W badaniu wykazano:sześć niezależnych czynników ryzyka – odpowiadają one u 90% mężczyzn i 94% kobiet za wystąpienie zawału serca trzy czynniki kardioprotekcyjne Czynniki ryzyka nadciśnienie, cukrzyca, zaburzenia lipidowe, otyłość brzuszna, palenie, stres Czynniki kardioprotekcyjne: spożywanie warzyw i owoców, umiarkowane spożycie alkoholu oraz aktywność fizyczna

56 Ryzyko zawału w zależności od poziomu stresuA. Rosengren i wsp. INTERHEART Study, Lancet,2004

57 Czynniki ryzyka ChUK

58

59 Choroby związane z pracązespoły bólowe kręgosłupa nadciśnienie tętnicze choroba niedokrwienna serca przewlekłe zapalenie oskrzeli zaburzenia zachowania i choroby psychosomatyczne

60 Choroby związane z pracąTermin „choroby związane z pracą” (work related diseases) wprowadzony został przez WHO w 1982r. choroby o złożonej etiologii, występują w populacji generalnej zagrożenia zawodowe i warunki pracy stanowią jeden z możliwych czynników ryzyka wpływających na ujawnienie, przyspieszenie lub pogorszenie przebiegu choroby

61 Choroby związane z pracąDo rozpoznania choroby jako choroby związanej z pracą konieczne jest udokumentowanie i wykazanie niekorzystnego wpływu warunków lub sposobu wykonywania pracy na powstanie lub przebieg choroby.

62 W Polsce problem chorób związanych z pracą nie doczekał się rozwiązań prawnych, brakuje opracowań określających jakościową i ilościową skalę zjawiska, nie ma też systemu zbierania i przetwarzania danych na ten temat.                                                                                         

63 Choroby związane z pracąSą ważnym problemem medycznym i społecznym, gdyż stanowią przyczynę: długotrwałej absencji chorobowej częściowej i trwałej niezdolności do pracy

64 Zmiany warunków pracy powinny spowodować inne podejście do ochrony zdrowia pracujących. Mniejsze znaczenie będą miały choroby zawodowe w „ujęciu klasycznym” a coraz większe – choroby związane z pracą.

65 Ochrona zdrowia pracujących nie powinna ograniczać się tylko do ochrony przed zagrożeniami bezpośrednio związanymi z pracą, ale obejmować także działania, które umacniają zdrowie pracowników. Promocja zdrowia

66 W Polsce takich rozwiązańProfilaktyka ukierunkowana na określone grupy zawodowe (o najwyższym ryzyku) Profilaktyka ukierunkowana na określone czynniki w środowisku pracy W Polsce takich rozwiązań dotychczas nie było

67 W Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi realizowane były takie zintegrowane działania w ramach Programu Operacyjnego „Kapitał Ludzki”. Celem jednego z projektów w jego ramach było przygotowanie i wdrożenie programu profilaktyki chorób układu krążenia uwzględniającego czynniki środowiska pracy i ukierunkowanego na wybrane grupy zawodowe.

68 Program był skierowany do:służb medycyny pracy: lekarzy i średniego personelu medycznego służb BHP pracodawców pracowników różnych grup zawodowych

69 W Polsce problem chorób związanych z pracą nie doczekał się rozwiązań prawnychbrakuje opracowań określających jakościową i ilościową skalę zjawiska, w odróżnieniu do chorób zawodowych nie ma systemu zbierania i przetwarzania danych na temat chorób związanych z pracą

70 Dziękuję za uwagę